Përkthimi - Jeta e një robi që nuk betohej se shihte





FLETË
NGA
FATTHËNA


Dy vetë me një gomar nisen për udhë në vigjilje të atij viti ‘që as do të ecë, as do të ngecë’, në një tokë të shkretuar nga gjylet, nën një qiell të purpurt. Mizëri udhësh ndehen para tyre, si në shkretëtirë, s’di i gjori njeri cilën të zgjedhë, që mos sosë në gojë të vdekjes. Shtizat e hijes mbi sahatin e gurtë të diellit rrëshqasin shpejt, para a mbrapa, s’di sa është plakur, s’di sa ka vdekur i gjori udhëtar.
Viti shkon si muaj, muaji shkon si javë, java shkon si orë, shti­zat e hijes prapë nuk dinë të lodhen.
Dy vetë, njëri me sy, tjetri i verbër, nisen drejt dritës së syve, ndjekin Kullën e zhgjëndrrës; pa bukë, pa lodhje, tërheqin pas baulen me lëkurët e mia, me harta qëkur u bë bota botë, me copra muresh e muranash, me lutje e thënie mrekullibërëse; i verbri ka një bastun, që shërben edhe si lahutë; ai me sy ka gjuhë shumë të zhdërvjellët…



Kreu I


Ishte ora pesë e mëngjesit kur u nisën të nënshtronin botën. Sepse të ecje pas gjurmëve të Shambalës, ta gjeje e të hyje brenda për t’i shpëtuar fundit të botës, ose fundit të verbimit tënd, ishte njëlloj sikur të nënshtroje botën. Kjo botë ka marrë tatëpjetën qëkur ne ishim fara kungulli, i pat thënë Përkthyesi të verbrit që mbante nofkën Robi (prerë nga shprehja rob Zoti, jo nga ndonjë motërzim përkëdhelës emri), por ne duhet ta vemë poshtë, qoftë edhe vetëm për t’i rrëmbyer atë dritë, të cilën ajo ta ka rrëmbyer ty në fëmini. Kjo botë e ka zakon të mos i kthejë mbrapsht ato që rrëmben, për­fshi dashurinë, prandaj kemi një arsye më shumë për ta vënë poshtë.

Ishte pesë e mëngjesit: Robi i numuroi orët me rrënqethjet e zemrës, orët si rënie kambanash, si kumbime kazanësh të zbrazët, me të cilët ndonjëri nga të dëshpëruarit e Tempullit rrekej të zgjonte mëshirën e ëngjëjve. Ishte ora pesë e një dëshpërimi të vjetruar, dhjetor, ngricë, dhe gomari që do t’i çonte drejt dritës së syve gogësinte në oborr, lidhur pas tytës së shatërvanit.
Përkthyesi mbante veshur një nga ato rrasot e leprozëve dhe një thes, ku fshihte, sipas paktit të tyre të heshtur, dy kostume të errët stofe, dy kravata me shqipen dykokëshe qëndisur tek nyja dhe dy borsalina ende të fisme, ndonëse të çarvalitura nga mola.
Rrasot e leprozëve i kishin blerë nën dorë për të kaluar pa andrralla mespërmes atdheut, sepse, si i thoshin fjalës, leprozëve u ndruhet edhe vetë vdekja.
Po i jepte udhëzimet e fundit gomarit, duke shtrënguar rripat e baules në kepat e samarit.
Udhëtimi i tyre ngjante shumë me një varrim të zvargur, sepse, me të rifituar dritën, do të mbyllej për ta jeta e gjatë, e mundim­shme, por edhe e pazakontë, e një lahutari të verbër. Përkthyesit nuk i pat pëlqyer kurrë ta quante Robin lahutar; e shihte zanatin e këngëtarit si njëfarë skllavërie të pakuptimtë. E pat pagëzuar shortar pa sy, por me vështrim mëse zhbirues, ngaqë jo rrallë, kur në bisedë binte ajo heshtja e njerëzve që s’dinë ç’të thonë për t’u dukur sa më të mençur apo sa më pak tuhafë, Robi arrinte të shihte si do të vdiste bashkëbiseduesi, të parathoshte fjalët e tij të mbrame, të përshkru­ante fanitjet e fundit, flatrimin drejt hapësirave të tjera. Nganjëherë arrinte t’ia dëgjonte bashkëbiseduesit edhe monologun e brendshëm. Ishte një dhunti e trashëguar nga fëminia.
Në këta njëzet vitet e fundit vetëm dy vdekje nuk kish mundur të shkoklonte: vdekjen e vet dhe të Përkthyesit.
“Po ta përsëris edhe një herë,“ i pëshpëriti Përkthyesi. “Kemi rrugë të gjatë për të bërë. Për ty do të jetë njëfarë ‘në vend numuro’ rraskapitës, por s’kemi rrugë tjetër. Më shkurt se kaq nuk i bjemë dot. Rruga drejt dritës së syve matet me kohë drite. Sa ke pritur s’do presësh.”
“As sa kam rrojtur s’do rroj. Nuk është hera e parë që udhëtoj kështu.”
“Ose përfytyro sikur të kanë lidhur një qefin për koke. Nuk është ndonjë tmerr. E kam provuar nja dy herë në burg, kur më lidhnin në të njëjtën prangë me ndonjë të burgosur tjetër, na i futnin kokat në thes dhe na çonin te muri i pushkatimit. Mirpo vdekja më njihte, dhe gjithmonë pushkatonin atë tjetrin. Mua donin vetëm të më trembnin, që të bëhesha skllavi i tyre…
“Shpresoj që edhe kësaj here do të pushkatohem unë,” qeshi Robi.
“Besoj se edhe ty të njeh vdekja po aq mirë.”
“Po: kam kaq vite qëkur ma ka lidhur qefinin për koke.”
“Prandaj edhe s’kemi asnjë arsye për t’u ngutur, apo për ta humbur toruan. Nuk je i vetëm. Do të ecim si në muzikë, si në pik­turë, ti më kupton mjaft mirë. A je gati?”
“Jam,“ tha Robi.
“Duhet hequr dorë nga bindja se je i mallkuar.”
“Nuk e kam pasur kurrë këtë bindje.”
“Por mund të të shfaqet rrugës.”
“Do ta kapërcejmë.”
“Do të udhëtojmë vetëm natën, se dita, sipas fatthënave, sjell prapësi. Për ty është e njëjta gjë, por po ta them që të mos pande­hësh se ta kam me hilé. Natën rrugë, ditën gjumë.”
“Mos na vrasë njeri në gjumë.”
“Vetëm kjo lloj vrasjeje s’ndodh këtu. Vrasësit tanë s’janë legena.”
“Po mund të na vrasë ndonjë i huaj.”
“Hm, prapë nuk më kupton. Duket sheshit se s’ke vrarë asnjë qënie të gjallë deri tani… Ne jemi për rrugë, mor mik, dhe kjo nënkupton se tashmë ndodhemi larg. Nuk ka njeri më të huaj në një vend se sa ai që udhëton. Nuk besoj se ke frikë mos vrasim veten.”
“Veten jo. Nuk e kam vrarë kur duhej; tani është vonë.”
“Vetja vritet vetëm në çaste të caktuara. Nuk do të të le ta vrasësh veten. As ti mua.”
Dhe rishtas Robi pyeti veten se çfarë e shtynte këtë njeri, Përkthyesin, që të kujdesej kaq shumë për dritën e syve të tij. Nuk besonte se një ëngjëlli, - i bardhë a i errët qoftë, - do t’i kish intere­suar kaq shumë, për të paktën dhjetë vjet çast pas çasti, shpirti i një njeriu të vetëm. Një mëshirë a dashuri e tillë ia kapërcente Robit ngarendjet e trurit edhe ngaqë besonte se me kalimin e viteve çmimi i shpirtit binte.


Ngrehina e Tempullit do të mbetej shumë shpejt pas tyre, prapa kujtesës (në kuptimin: prapa diellit!), sikur t’u fundoskej në një terr më të thellë se terri i Robit. Nuk e kish parë kurrë atë ngrehinë, por erën e qelbur e të njëtrajtshme ia njihte mirë. I vinte keq, megjithatë, që po largohej nga ajo erë, e cila i pat gëlltitur njëzet vjet jetë. Asnjë erë tjetër nuk mund t’i ngjante aq shumë një tuneli. Përkthyesi kishte kryer një sërë hulumtimesh rreth asaj ere dhe synonte, siç i pat kumtuar në fshehtësi, që, në një të ardhme jo shumë të largët, ta shkulte nga rrënjët, ta mblidhte në kutiza dhe bombola metalike dhe t’ia bënte dhuratë shtetit: “Era e keqe, shprehej, është një armë po aq e fuqishme sa edhe mënyra e të menduarit, nuhatja dhe fjala; era e keqe mund të shprishë kombe, të shfarosë armiq, të ndryshojë gjer edhe rrogat…”. Pó ai e pat damkosur Tempull azilin, sepse, në të vërtetë, ngrehina, gjatë shekullit që po mbyllej, pat shërbyer si strofull pleqsh, ulokësh e dështakësh të parakohshëm. Kishin pasur në Tempull vetëm një të marrë, i cili e quante veten Ushtari i Panjo­hur, dhe që mbante fjalime pa shenja pikësimi për të sqaruar venda­sit dhe ardhacakët kalimtarë se nuk kishte kurrfarë lidhjeje me ata të famshmit Ushtarë të Panjohur, që nderojnë me statuja sheshet e kryeqyteteve te kësaj bote, pa u lënë bashkëshorteve as të paktën mundësinë të marrin ndonjë pension pas rënies së tyre në fushën e nderit.



Azili pat qenë vërtet tempull në kohërat e perënduara: tempull i një grupi të vogël besimtarësh fepaditur, të cilëve ua preu kokat njëra nga shumë ushtritë e çoroditura që u dyndën atyre trevave dhe që, pa mundur t’ua nxirrnin dufin armiqve, u prisnin kokat njerëzve të pambrojtur. Derisa lukunitë e ushtarëve u larguan, kokat e prera u bënë kafka, dhe kafkat u buzëqeshën për një kohë të gjatë me shpër­fillje korbave që gromësinin nga uria. Kafkat i mblodhi një grup tjetër besimtarësh dhe i groposi me nderime aty ku sot gjendej shatërvani, dhe prandaj ndofta këtu nuk pat rrjedhur kurrë ujë dhe nuk patën mbirë bimë të tjera veç hithrave. Këtij grupi varrmihësish të fisëm u detyrohej çmësyshja e oborrit, mbledhja e një sërë fat­thënash, - nuhatur e përkthyer në gjuhën e njerëzve nga një vegues i madh, Bessi, - dokumentesh shumë të rëndësishme historike, shkruar mbi lëkurë dhish, gdhendur në mure, në muranat e mysh­kura, në dyshemetë e qelive nëntokësore, madje edhe në kafkat e paraardhësve. Pas erës së këtyre dokumenteve pat bujtur këtu e dhjetë vjet më parë edhe Përkthyesi (të paktën kështu tha); kutër­bimi i azilit, i vetë dëshpërimit pa rrugëdalje, nuk pat mundur t’ia gënjente, e as t’ia turbullonte nuhatjen.

“Do të shkojmë fillimisht në qytetin ku je lindur,” tha Përkthy­esi. “Vetëm që atje mund të niset ky udhëtim. Gomarin do ta ndaj­më vllazërisht: një copë rruge unë, një copë rruge ti.”
“Unë nuk di të prij si ti,“ ia preu Robi. “Edhe Bibla thotë se kur një i verbër i prin një të verbri tjetër, të dy bjenë në gropë.”
“Do të mësosh të prish. Unë mund të jem i verbër vetëm nga një pikëpamje,“ tha Përkthyesi. “Por udhëtimi ynë parashikon edhe ndonjë rënie; i kam marrë parasysh të gjitha.”


U nisën. Njëra nga fatthënat e Bessit, me gjuhën e saj të kok­lavitur dhe të shkitshme si zhiva, fliste për një të verbër e për një përkthyes, të cilët niseshin për rrugë në vigjilje të atij viti të quajtur ‘Anno Domini’, vit që as do të mbërrinte, as do të kalonte. Udhë­timin e bekonte me praninë e tij edhe një gomar gërdallë, shfaqur rrethinave të azilit para një viti, gomar, që duhej ndarë vllazërisht gjatë rrugës. Me një gomar të tillë pat hyrë në Jerusalem edhe Shpëtimtari, ndonëse as i verbri, as ai me sy nuk kishin hije shpëtimtarësh e as bota ende e panënshtruar nuk kish hije Jerusalemi. Përkthyesi e pat lavduar me dhjetra herë para nisjes rëndësinë e gomarit në atë udhëtim, dhe fanitja e gomarit në azil u pat dhënë një fund të lumtur mëdyshjeve të tij përsa u përket atyre dy vetave që do të udhëtonin drejt dritës së syve.

“Ne të dy jemi,” pat thirrur, “unë me sy dhe ti pa sy, ja edhe gomari i këtij udhëtimi të jashtëzakonshëm, le të nisim përgatitjet!”
Mirpo nuk kish qenë e lehtë të nisje përgatitjet për një udhëtim të tillë: ishte po aq e vështirë sa edhe të hyje në lëkurët e të zgje­dhurve nga fatthëna.
Në fshehtësi të plotë, që asnjëri prej të ngujuarve të mos i binte erë udhëtimit, Përkthyesi dhe Robi vendosën të mbushnin një baule me dokumentet e Tempullit, zgjodhën nga një palë tesha për rrugë, nga një kostum për raste, të blerë nën dorë, një çadër të vjetër gjeologësh, një kile duhan llulle, një pagure me ujë, një kuti shkrep­sesh, një qeskë lecke me eshkë, një masat; morën edhe lahutën magjepsëse të Robit, pa të cilën, siç e theksoi edhe Përkthyesi, nuk do të arrinin të përzenin shpirtrat e mbrapshtë, që do të turreshin nga të gjitha hapësirat për t’i penguar. Falë miqve të tij që s’dukeshin, Përkthyesi kishte siguruar edhe dy pasaporta për jashtë shtetit, në rast se Kulla mërgonte, dhe, përveç gazmendit fëminor që po merrte për herë të parë pasaportë, Robi ishte tronditur nga brishtësia, me të cilën shteti, në pikën ‘shenja të veçanta’, kishte shënuar fjalën qorr.
Robi sapo kish festuar njëzet vjetorin e mbërritjes në Tempull: ishin dehur të gjithë, me verë nga ajo e mëshirës së katundarëve përbri dhe e plakave që kalonin andejpari për të mbërritur në va­rreza, verë që kutërbonte era squfur dhe kalbje butesh; ishin përqa­fuar e puthur, kishin sjellë ndërmend të gjitha bëmat e asaj epoke, rrëzimin e qeverive, pushkatimin e hasmëve, zallamahitë e dashurisë, vdekjet e papritura të të ngujuarve të tjerë, kurse Përk­thyesi, me kujtesën e tij prej elefanti, i pat ndrequr një nga një ga­bimet apo mangësitë e vogla të rrëfimeve, thua se ndodhej në Tem­pull përpara tyre. Ai së shpejti do të mbushte dhjetë vjet në Tem­pull, por nuk pat dhënë kurrë të kuptohej se etej ta festonte ngujimin e vet aty, por as nuk e munxoste, as nuk e qesëndiste. Prandaj, për shumë arsye, ikja e tyre nga Tempulli ishte më tepër arrati. Të ngu­juarit e tjerë do të fyheshin po të merrnin vesh se po i braktisnin, dhe shumë syresh kishin të drejtë edhe t’i mallkonin, sepse nuk ki­shin më gjallërinë e dikurshme: disa ishin ngurosur nga këmbët, disa nga duart, disa nga trutë, disa nga sytë, pshurreshin në brekë, në gjumë, harronin si quheshin, çfarë punësh patën bërë, ngatërro­heshin me njëri-tjetrin. Ishte një dalldi e dëshpëruar e kujtesës së përbashkët, që ia kalonte në bëma edhe burgut. Se “cili është dallimi mes burgut dhe këtij tempulli”, pat pyetur dikur Përkthyesi. “Nga burgu njeriu nuk ik dot, kurse nga tempulli nuk i bëhet të ikë”. Mirpo kishte rënë sahati që ata të dy t’ia mbathnim, u qe bërë mbarë, si thuhet, i pat veguar edhe falltari Bess para nja dyqind vjetësh, dhe nuk mund të mos iknin. Mëshira e tepruar, në vend të ndreqte, prishte punë; luksin e mëshirës së tepruar mund t’ia lejonte vetes vetëm Zoti.


(...)