Më kot qëndron para pasqyrës, po nuk i hape sytë…



(ose Arkitektura dhe letra)
- Bukuresht, tetor 2006 -

Zhani CancoJeni nga shkrimtarët e rrallë, në krijimtarinë e të cilëve ndihen në mënyrë të theksuar elemente të arkitekturës, të shpërndara në të gjithë librat tuaj. Mjafton të përmend stilin shpesh arkitekturor, rolin e dekoracioneve në fasadat e godinave dhe në interiore… Të gjitha gjejnë dhe kanë një gjuhë të përbashkët, janë në funksion të tematikës dhe i shërbejnë asaj. Një gjë të tillë e përdor me shumë sukses Dostojevski në veprat e veta madhore, i ndikuar nga vëllai i tij arkitekt. Çfarë ju ka shtyrë që t’i kushtoni kaq vëmendje arkitekturës?

Ardian-Christian Kyçyku: Së pari dua t’ju falenderoj nga zemra, sepse sa herë vini në Bukuresht këmbëngulni të bëjmë nga një bisedë për letërsinë, ose për artin në përgjithësi. Meqenëse puna ime nuk shquhet fort nga ajo e një eremiti, bisedat e mundshme ndaj saj më veshin me hijen e njeriut që duhet të përshkruajë sa më hollësisht e bindshëm rrobat e reja të mbretit. E kam të qartë që shumica dërrmuese e lexuesve ndeshen së pari me këto biseda e vetëm më vonë, sipas rastit, ndodh të gjejnë edhe libra të mijtë. Kësisoj jam i detyruar të flas sikur të jem zëdhënësi i një zbrazëtie, nga ku duhet të mishërohen libra. Librat që kanë dalë deri tani nuk janë të paktë, mirpo nuk janë shpërndarë si duhet e as nuk janë lexuar. Ka rrezik, - dhe fatkeqësisht s’jam i vetmi, - që të gdhihem me më shumë biseda se sa libra të lexuar. Por mbase po afrohet çasti kur të ndodhë e kundërta, pra që lexuesit t’i lexojnë këto biseda si vazhdime, ose si përndritje të librave.
Tani më duket edhe mua e çuditshme, por në kohën kur ende nuk i isha kushtuar letërsisë u përpoqa të hyja në fakultetin e arkitekturës, madje bëra disa vizatime, të cilat s’para e bindën profesorin që më ndihmonte. Jo vetëm bimët dhe trajtat prej allçie më shqetësonin dhe më zgjonin njëfarë mllefi, për të mos thënë ndoht, por edhe heshtja gati ushtarake e punës. Por shpesh ndodh t’u japim rëndësi e kuptime të rreme ca shenjave fëminore. Pata kryer nja dy planimetri ndërtesash, duke përdorur në vend të vizores një shpatë zbukurimi, të cilën im atë e kish sjellë nga Turqia. Prandaj besoja se arkitektura mezi më priste. Mirpo ende s’dija ç’është durimi dhe punoja shumë me gishta – mbase dëshmia se do të mbetesha njëfarë analfabeti në atë fushë. Pasi shkrova romanet e parë, nisa ta përftoja ndryshe arkitekturën. Ndërtesat nuk ishin aq të ngrira e pa frymë sa mendoja. Ishin jo vetëm pjesa e dukshme e një flijimi, e një paqeje dhe sidomos e një durimi njerëzor, por në radhë të parë: dëshmitaret shurdhmemece të rrjedhjes së kohës, të mënyrës si pat rrjedhur ajo kohë, si qe shtjelluar historia e vërtetë e një zone. Them shurdhmemece, sepse një ndërtesë nuk i hapet kujtdo, dhe dëshmitare, sepse shumica e ngjarjeve që ngjizin fatet tona zhvillohen me dyer të mbyllura dhe mbeten në kujtesën e mureve. Letërsia më stërviste të mësoja përmendsh dhoma, shtëpi e hapësira që ishin shartime muresh, gërmash e letre, që nuk ekzistonin në të vërtetë. Pastaj kufijtë mes të dukshmeve dhe të padukshmeve pothuajse u tretën dhe zor të gjeje cila ishte arkitektura e vërtetë. Ose thjesht kjo ishte arkitektura e vërtetë. Tani më vjen të mendoj se një parandjenjë mjegullore dhe ende e pakthyer në fjalë, se do të largohem për shumë kohë e mbase përgjithmonë nga Shqipëria, më shtynte t’i shihja ndërtesat me një vëmendje të “tepruar”. Madje të bëja disa dhjetra vizatime (një pjesë i ruaj ende në arkiv) me copëza nga Pogradeci i viteve ’80.

Zhani CancoHapësirat pa fund që ju përshkruani në krijimtarinë letrare duke mos bërë ndonjë ndarje ndërmjet shteteve, qyteteve, zonave rurale apo të shkreta, mos lidhen vallë me globalizimin, term ky mjaft i përdorur në median e shkruar dhe elektronike të këtij fillimshekulli?

Ardian-Christian Kyçyku: Në librin “Koha e zëvendësve” përdora për herë të parë një lojë fjalësh: globalizmi mund të jetë edhe globanalizëm. Në thelb, krijimi i fshatit global, - njëfarë rindërtimi i fshatit të lashtë, - është më fort punë hartash që duan të duken toka, ndërsa njësimi shpirtëror ngrihet mbi çdo lloj harte, sepse mbështetet nga ligje hyjnore. Atë që prish paraja s’mund ta ndreqë po paraja, sado që kjo duket mëse e natyrshme. Ndodh si me Gjuhën. Aq i përfoluri globalizëm, që rëndom ngrihet në qiell dhe që po aq rëndom përbaltet me ashpërsi, tanimë po zgjerohet. Ka edhe ai një trajtë arkitekturore, lehtësisht të përfytyrueshme, ndonëse në pamje të parë duket pak si fëminore, ose kitch. Është një ngrehinë vigane, me mure e tavane qelqi e metali vezullues; është një banesë ku roli i dritares dhe i dyerve të qelqëta shumëfishohet në dëm të mureve, të cilët jo vetëm ndajnë e ngujojnë, por edhe ruajnë brendinë e njeriut, fshehtësinë, të papërsëritshmen, frymëzojnë dhe u japin jetë gjërave që njeriu duhet t’i ndajë përgjithësisht vetëm me ata që do. Asgjë nuk e mposht dhe nuk e zhvesh më egërisht njeriun nga thelbi i vet se sa një vendbanim ku s’fshihet dot, se s’ka ku të fshihet. Me kohë, këto banesa të tipit mauzole nën qiell të hapur mund ta shtyjnë njeriun që të përqëndrojë gjithçka në thellësi të vetes, jo atje ku ndodhet burimi, por shterimi, duke e detyruar të bëhet shumë më i robëruar dhe i shtirur, përndryshe s’ka si të mbijetojë. Njeriut gjithmonë i nevojitet një pikë, njëfarë kasaforte brenda trupit dhe vendbanimit, ku mendon, ose ku vërtet fsheh shpirtin. Ose do të vetëvritet, por jo medoemos në mënyrën klasike. Vetëvrasje është edhe pranimi i gjërave ashtu siç janë, përgjumja e shkallëzuar e vetëdijes.

Zhani CancoBanesa është një vend ku njeriu kalon një pjesë të madhe të jetës. Ju e përshkruani sikur para lexuesit të shtrihet një planimetri përmbledhëse, ku mund të gjenden të gjitha mjediset e mundshme. Kjo bëhet për të rritur dramacitetin e veprës suaj, universalitetin, apo është jehonë e një pasioni që keni për arkitekturën dhe urbanistikën?

Ardian-Christian Kyçyku: Po të përdornim gjuhën e poezisë, do të thoshim se të gjithë muret flasin të njëjtën gjuhë. Pasi mbledh kockat diku, - dhe këtë e njohin shumë mirë mërgimtarët, të cilëve u është dashur të enden dëshpërimisht nga një strehë në tjetrën, - gjëja e parë që bën njeriu është përthithja e kujtimeve të çmuara rreth vetes, qofshin të dukshme a të padukshme, renditja e tyre, mbështjellja me fjalë, ose me heshtje, madje edhe përjetësimi i tyre deri në ndërrimin e banesës. Dhoma ime e parë e konviktit në mërgim i ngjante tejmase një qelie, ose një qele. Gjer edhe tavllën e duhanit e bërë vetë, me dorë. Mirpo brenda saj, në atë marramendje përgjakëse e memece pa tavan e taban, por me gjashtë mure të barabartë, si një një kapsulë mbi ose jashtë-kohore, në vetëm dy-tre muaj u mblodh një Shqipëri e tërë. Përndryshe durimi, e shkruara, pagjumësia, uria dhe natyrshmëria me të cilën pranoja se isha ende një askush për mediat etj do të kishin qenë krejt të pamundura. Banesa nuk është një hapësirë ku regjemi për të ndenjur gatitu në varr, por një kub që përkryhet duke na mësuar ç’është e ç’kemi të përjetshme.

Zhani CancoNë veprën tuaj letrare Qyteti është një element themeltar. Shpesh ju e përshkruani me hollësi: rrugët kryesore, rrugicat, kthinat që mbeten në hije, ose që “revoltohen” dhe fitojnë rëndësi më të madhe se sa qendrat; përshkruani ndërtesat dhe stilet që ende sundojnë në Ballkan. A ka ndonjë lidhje organike midis personazheve dhe formave të Qytetit?

Ardian-Christian Kyçyku: Kam bindjen se njerëzit të cilëve u është dashur të pushtojnë një dhomë kanë vuajtur më shumë se sa ata që kanë pushtuar qytete. Pushtimi i një dhome nënkupton pushtimin e vetvetes, njohjen sa më të plotë të saj, dëbimin e së ligës nga koha dhe hapësira, pra është një akt mistik. Kurse pushtimet e tjera janë dëbime dhe zëvendësime njerëzish, ëndrrash e shpresash, me çmimin e gjakut dhe të tmerreve.
Jo gjithmonë njeriu shenjtëron vendin, siç thuhet në urtinë ballkanase. Disa bestytni të moçme njohin si roje të pragjeve ca qënie të padukshme që nuk ia hapin udhën kujtdo. Megjithëse nuk i kam pasur asnjëherë për zemër hapësirat muzeore, më ka ndodhur të shoh banesat e disa njerëzve të shquar. Para ca vjetësh u ndodha në shtëpinë e kompozitorit të famshëm rumun George Enescu, në Sinaia. Dhoma e gjumit të së shoqes ishte njëfarë pallati në miniaturë, kurse vendi ku flinte e krijonte Enescu – një shpellëzë me mure të zhveshur, me një shtrat, një tryezë e një stol druri. Disa nga kurreshtarët e radhës vajtonin plot adhurim varfërinë e artistit, ia qanin hallin me atë lloj vaji treçerek të shtirur të njerëzve që vetëm janë ende gjallë, dhe dënonin luksin e së shoqes. Pothuajse askujt nuk i shkonte ndërmend se në pallatin e gruas hynte vetëm burri, stolitë, parfumet, veshjet, himerat etj, kurse në guvën e Enescu-t mbase vinte vetë Zoti. Më vonë zbritëm në katin përdhes ku ndodhej pianoja. Një zonjë e moshuar u ul në karrike, ngriti kapakun dhe nisi të na magjepste me një këngëze të mësuar në shkollën fillore. Nuk kaluan as dy minuta dhe të gjithë fëmijët që ndodheshin në atë hapësirë filluan të ulërinin, të qanin, të kapeshin për flokësh. Jo kushdo mund të luajë në pianon e një gjeniu, as madje pas vdekjes së tij. Ngjarja është simbolike: njëlloj si ajo zonjë veprojnë ndaj nesh disa ide…
Sa i përket lidhjes së përsonazheve me Qytetin, kjo është një temë e hershme e letërsisë. Kulti i vendlindjes, për shembull, i ka rrënjët pikërisht tek ngjashmëria tragjike që niste e ngulitej mes Qytetit dhe Banorit të vendosur në të. Ky banor ishte shkulur dhunshëm nga një mjedis parajsor, ose mërzitës, mbytës, dhe qe nisur të pushtonte hapësira të reja, më të gjera, që i lehtësonin realizimin e ëndrrave. Mirpo me kalimin e kohës vihej re se rrezikoje që sa më shumë t’i ngjaje Qytetit modern, aq më shumë nisje t’i ngjaje ferrit. Nevoja e arratisë nga ky lloj ferri shihet sot në etjen e njerëzve për të ndërtuar apo për t’u zhvendosur në strehime rurale, sa më larg qytetit që është bërë sinonim i zhurmës, pluhurit, angushtisë, llafofilisë etj…

Zhani CancoA mund të thuhet se personazhet tuaja janë pjesë përbërëse e jetës suaj dhe se qytetin e lindjes, Pogradecin, ju e keni shtrirë në të gjithë kontinentet?

Ardian-Christian Kyçyku: Nuk do të ishte e drejtë që kjo shtrirje të shihej si tekë, ose si shprehje e ca synimeve jo rrallë paranojake, aq të shpeshta ndër shkrimtarë. Zgjerimi i qytetit tim të lindjes është një çështje krejt vetjake, çështje mbijetese… Për të shëruar traumën e shkuljes nga vendlindja një jetë njeriu nuk është përherë e mjaftueshme. Nga shumë pikëpamje, unë ende nuk jam shkulur nga Pogradeci i fëminisë. Me sa duket vepron edhe këtu një ligj mistik: jo çdo qytet mund të zgjerohet përmes tekstit letrar në hartat trunore të lexuesit. Zgjerimi ndodh fillimisht në qënien e autorit dhe, nga aty, falë empatisë që ky autor mund të zgjojë tek lexuesi, por edhe falë empatisë që lexuesi është në gjendje të pranojë, shtrihet më tej. Ne jetë ka përjetime dhe bukuri të pakundërshtueshme, të cilat, po nuk i përcolle e po nuk i ndave me të tjerët përmes të shkruarës dhe arteve të tjera, bën njëfarë krimi. Në fund të fundit, letërsia është një strehim shpirtrash që s’duan të dorëzohen dhe që nuk e pranojnë të tashmen. Mund të ndodhë që empatia e dyfishtë e autorit dhe lexuesit të kapë maja marramendëse, ku kohët njësohen dhe ku ndodhin edhe shërime, ose pastrime që zakonisht i kryen besimi. Një nga vlerësimet më të larta që më janë bërë lidhet pikërisht më Pogradecin tekstual dhe me empatinë e mësipërme. I pata dhuruar një kolegu rumun librin “Një fis i lavdishëm e që jep shpirt”, ku përshkruhet një Enkelanë (Pogradec) e shpërndarë si një tufë gadishujsh gjer edhe në Rusi, Shkretëtirë, Amerikë etj. Më uroi për 30 faqet e para dhe, kur e pyeta për treqind e ca faqet e tjera, më tha se gjërat aty koklaviteshin. Romanin ia pat marrë për lexim e shoqja, e kish mbaruar dhe ia kish çuar të vëllait që ndodhej në burg. Të dënuarit kishin nisur ta lexonin, e lexuan për së dyti, për së treti - dhe romani ende s’ka dalë nga burgu…
E shkruara ime nuk është demiurgjike. Kam zgjedhur që personazhet të jenë sa më të gjallë, duke i lënë sa më të lirë, duke ruajtur me kujdes fshehtësinë shpirtërore të secilit, ashtu siç duhet të bëjmë ndaj njëri-tjetrit në jetën e përditshme. Pa këtë fshehtësi e pa këtë liri, qënies i zihet fryma dhe autori rrëmben një pushtet që s’duhet ta ketë.

Zhani CancoÇezarët, mbretërit, sulltanët, perandorët, sekretarët e parë të partisë, presidentët që drejtojnë turmat kanë që të gjithë një gjë të përbashkët: vdekshmërinë. Kjo është e pranishme tek çdo individ dhe në çdo kohë. Pse e kujtoni kohë më kohë këtë aspekt të jetës në librat tuaj?

Ardian-Christian KyçykuMos më merr gjërat që s’m’i jep dot – kështu tingëllon një nga shprehjet e tmerrit të pasjes, a të mospasjes së pushtetit. Pushteti i njeriut mbi njeriun s’para duket të jetë bërë për njeriun. Marrja dhe mbajtja e tij është lëmi ku njeriu ka përparuar më pak. Ky njeri ka një shpirt të përjetshëm dhe një “kafshëri” të përkohshme, të cilën duhet t’ia nënshtrojë shpirtit, duke pasur si tundim të përhershëm pronën ndaj lëndës. Kafshëria, domethënë pjesa jonë e pakontrollueshme, është këqyrja e jetës së tjetrit vetëm në prizmin tonë vetjak – e për këtë arsye lumturia e shumë vetëve nuk mund të ngrihet veçse mbi eshtrat dhe vajet e shumë të tjerëve. Nga Shkrimet e Shenjta të të gjitha besimeve del qartë se Zoti nuk e ndau pushtetin e Vet me njerëzit. Cili shkrimtar, të themi, e ndan pushtetin e vet me personazhet?! Tundimi i pushtetit është i rëndë dhe pasojat që vijnë pasi ose gjatë kohës kur dikush ka pasur pushtet mund të jenë katastrofale, sepse gati çdo marrje pushteti shënon vdekjen e një njeriu, të një shtetasi, sidomos në Ballkan, ku shumë vetë krekosen dhe mbajnë fjalime në emër të diçkaje që s’e kanë. Pushtetari hyn volens-nolens në zonën e arsyeve shtetërore, që mortnojnë, e nxjerrin nga emri e nga lëkura, dhe e cytin të fiket shpirtërisht për diçka që s’mund ta ketë përjetë. Për fat të keq, ne i shohim pushtetarët vetëm bardhezi e nuk mundim të ndjejmë sadopak mirëkuptim për sprovën që kalojnë. Kjo dëshmon se paragjykimi ndaj pushtetit është ende mjaft i fuqishëm. Ndoshta kjo vjen ngaqë pushtetin e përftojmë si një zgjatje të të ushqyerit, si një tretje, gëlltitje, mbushje të trupit dhe të jetës me energji e lëndë të krijuara për tjetërkënd e tjetërkund. Prandaj edhe thuhet se dikur i forti hante të dobëtin; më pas i shpejti hante të ngadaltin; tani i informuari ha të painformuarin.
Kujtimi i vazhdueshëm i vdekjes na mban afër Hyjnorit dhe mund të flasim pa ndruajtje për një paradoks: pushteti i njeriut humb në qiell sa më tepër rritet dukshëm në tokë.

Zhani CancoArkitektura është historia më e vërtetë dhe më e çiltër e njerëzimit. Mos vallë kjo ka influencuar që ju t’i referoheni shpesh asaj meqënëse arkitektura qëndron ndërmjet artit dhe teknikës, duke lehtësuar një lidhje më të mirë të personazheve, arkitekturës, artit dhe teknikës?

Ardian-Christian Kyçyku: Jo rastësisht arkitektura është e lidhur pandashëm me flijimin njerëzor. S’mund të ketë histori të çiltër pa flijimin. Historia rrëfen se njerëzit janë flijuar o për ide, o për njerëz të tjerë, o për mbijetesën e një ngrehine. Mjafton të kujtojmë Rozafatin. Jeta kërkon vazhdimisht jetë të njomë, të panjollosur, që të zgjatet. Pa murosur mes tyre frymë e vlagë njerëzore, muret s’kanë as si e as pse të mbahen më këmbë. Këtu gjendet edhe shkaku se pse gjithmonë nëpër legjenda e balada murosen vetëm të rinjtë, kurse njerëzit e pjekur shkelin besën, ose fjalën e dhënë.
Çiltërsia dhe fuqia e arkitekturës shpalosen më së miri në qënien e strucit. Shkretia, rrallësia e objekteve, ritmi i renditjes së tyre në hapësirë për të ngjizur kohë, ia zmadhoi sytë strucit aq shumë, saqë sytë, me kohë, zvogëluan trurin. Logjikisht duhej të kish ndodhur e kundërta, pra, që jo mungesa, por shumësia e objekteve të zmadhonte syrin, pa lënë mënjanë as trurin. Mirpo shkretia ve në lëvizje një mall qelizor dhe ofron shumë më tepër pamje të padukshme, shumë më tepër trajta nga ato të arkitekturës së padukshme.
Në qendrën e hershme të Pogradecit ngrihej një shtëpi dykatëshe që kishte mbi rrugë një derë ballkoni, mirpo s’kishte ballkon. Ishte një shenjë se sa afër nesh ndodhet Vdekja. Mjaftonte një hapje dere nga brenda, një harresë e vogël, dhe bije e bëheshe copë në rrugë. Mbi murin e një shtëpie tjetër, gjithsecili mund të shihte gjurmën e një shuplake. Thuhej se i përkiste një djali që pat rënë dëshmor në moshë të njomë. Kur ishim fëmijë, masnim pëllëmbët atje, duke shpresuar të kishim fatin e dëshmorit. Asokohe mezi prisnim të binim dëshmorë. Një vegim tjetër arkitekturor ishte rreshti i shtëpive që ngriheshin mbi ish-Lumin e Madh që ka përshkruar Kuteli. Ujë nuk rridhte prej kohësh, mirpo të gjithë merrnin plevit me një lirshmëri që të habiste. Brenda këtyre shtëpive, sidomos në dimër, ose gjatë vigjëlimit të ndonjë të vdekuri dhe përshpirtjeje, ta mësynin kokën pyetje nga ato që marrin përgjigje të ndryshme në çdo moshë, pyetje të tipit: sa kohë ka këtu brenda, kur brenda ndodhet i vdekuri dhe pasi ik i vdekuri; sënduku i stërgjyshes ndrynte tjetër kohë; i njëjti sahat, ose Vegla e qilimave masnin tjetër kohë kur rrihnin dhe tjetër kohë kur ndaleshin. Një mahnitje më vete zgjonin shkallët e drunjta që punonte im gjysh. Mes këtyre shtëpive të moçme dhe liqenit filluan të shtoheshin pallatet. Ngjanin me ca shtëpi përdhese që hipnin mbi njëra-tjetrën, duke trashur hijen e rreme të fuqisë, por në fakt ishte fjala për një përunjje të cilën arkitektura e shpreh qartë: ata që trupërisht janë më afër qiellit rrezikohen më shumë nga tërmetet…
Jetojmë në epokën e teknologjisë së avansuar, epokë që, siç është thënë, popullohet nga dy kategori njerëzish: ata që kontrollojnë gjëra që s’i njohin dhe ata që njohin gjëra që s’i kontrollojnë. Mund të quhet edhe «epoka e patericave», sepse jemi të sunduar nga sende që nisin me tele, fjalë që ka kuptimin «nga larg». Tele-vizor, tele-fon, tele-komandë, tele-drejtim, tele-seks, tele-jetë. Vetëm vdekja vjen pa tele edhe kur vjen nga larg e jo drejtpërdrejt.

Zhani CancoPo të flisnim në mënyrë simbolike, ju përdorni kazmën, lopatën, pushkën, shpatën, pendën dhe shumë ngjyra. Në çfarë marrëdhëniesh janë këto me njëra-tjetrën?

Ardian-Christian Kyçyku: Në parim, ky është thelbi i semiotikës: njeriu bën diçka duke pandehur se po bën diçka tjetër. Ose thjesht synon të bëjë diçka krejt tjetër nga ajo që bën, me shpresën se tjetërsimin ia mundësojnë mjetet shprehës. Ndodh si në çastet kur, për të pushuar së qari një fëmijë të lënduar, ne godasim me shpulla një copë mur, ndonjë gur, ose hiqemi sikur po ndëshkojmë fajtorin. Ky cinizëm i falshëm prindëror, ta quajmë, synon vetëm që dhimbja e tjetrit, ose e jona, të bëhet më e durueshme. Sendet dhe fjalët që i përfaqësojnë shfaqen vetiu mes shkrimtarit dhe realitetit të padukshëm, të atij që lëvrin përtej tekstit. I përdorim në vend të një gjuhe që nuk kemi arritur ta pushtojmë. Nëse do të shtinim në dorë atë gjuhë, besoj se do të krijohej një gjendje e panatyrshme: pasardhësit nuk do të kishin më vend e arsye për të krijuar gjëra të reja. Paaftësia për të pushtuar gjuhën përkatëse është, ose duhet të jetë një leksion modestie për artistët që besojnë se arti nis e mbaron njëheresh me ta.

Zhani CancoKështjella dhe kulla si vende vendimtare për të jetuar e luftuar në trojet shqipfolëse a kanë ndikuar në ashpërsinë e personazheve që prezantoni në periudha të caktuara historike?

Ardian-Christian Kyçyku: Kam vënë re se kulla është fjalë dhe hapësirë kyçe në shumë nga librat e mi. Besoj se ndikimin më të hershëm e pati mbi mua kulla e Lasgush Poradecit gjatë një dimri fëminie, kur Lasgushi doli tek dritarja, mes një dëbore përrallash, dhe na bërtiti të mos bënim më zhurmë. Nuk qe fjala të mos bënim aq zhurmë, por që të bënim . Ishte ungji i sime gjysheje dhe dija që shkruante poezi. Qysh nga ai çast, poeti, fjala dhe kulla që ngrihej me fluturzave të borës, por edhe një neveri ndaj zhurmës në përgjithësi, nuk u ndanë më brenda meje. Edhe togfjalëshi “kullë e fildishtë” mbeti për mua një varg magjiplotë. Kulla u fanit pastaj në romanet “Demi i Zi” (frymëzuar nga jeta e Lasgushit), “Therrtorida, ose Flamurkat e përgjakura të një fushe”, “Home” etj. Për fat, kullat fituan në vazhdimësi kuptime nga më befasueset. Ishin të parat ngrehina dykatëshe. Poshtë gjedhët, lart – njeriu. Kati i parë dukej të ish shfaqur njëheresh me pakësimin e sigurisë në katin përdhes. Ngjitja e njeriut një kat më lart, më fort se nevojë për t’u fshehur e për t’u mbrojtur, ishte një trajtë e lutjes dhe e pranimit të vullnetit hyjnor. Nga një pikëpamje, njeriu synoi të ngjitej më lart, kur vuri re me çfarë lakmie epoka moderne u vërsul të pushtonte rrafshinat. Jeta u bë gjithnjë e më e kanosur, më e dalë frerësh, sepse fuqia e beses ra, dhe këto zvogëluan dritaret, i bënë frëngji, nga ku më shumë punë kishte gryka e pushkës se sa syri. Pasuan perdet, kanatet, grilat, hekurat e kryqëzuar. Ka një legjendë ballkanase sipas së cilës i paudhi ndërtoi një shtëpi të përsosur, mirpo në fund zbuloi se pat harruar të bënte dyer e dritare dhe se qe vetëvarrosur për së gjalli. Ndërsa tek njerëzit ngujimi nuk është gjithmonë vetëvrasje. Ai mund të jetë qëndresë, këmbëngulje për të mos iu dorëzuar ligjesh e rregullash të kopjuara që shpërbëjnë karakterin e jo rrallë edhe gjakun. Metaforikisht, e gjitha varet nga trajta dhe përmasat e dyerve dhe të dritareve.

Zhani CancoA mund të përfytyroni një personazh që jeton sot në një kështjellë të transformuar në vend zbavitjeje, apo në një kullë që është kthyer në shtëpi pushimi?

Ardian-Christian Kyçyku: Për të jetuar diku të nevojitet një shpirt që të rigjejë vetveten në mjedisin përkatës. Ngaqë ne e njohim gjithnjë e më pak Shpirtin, ndarja e banesave na çmerit. Si mund të banojë një i pagdhendur, një gjysmë-barbar, ta zemë, në pallate mbretërore dhe një artist i shquar në kasolle apo udhëve?! Çështja e banesës mbetet ende e pazgjidhur, sepse shumë vetë pandehin se jetojnë aty ku kanë shtëpitë e madje edhe tokat, kurse shumë të tjerë atje ku s’kanë asgjë. Ajo që më ka lënë shpesh pa gojë gjatë tranzicionit ka qenë babëzia e disave për të sajuar e ngulitur me forcën e parasë idenë e fisnikërisë, ndonëse dëshira për t’u fisnikëruar s’është mëkat. Blenë, ose ngritën kështjella, i mbushën cit me sende, - shumica të vdekura, pa kurrfarë shijeje e kuptimi, - pastaj nisën të shtrojnë dreka e darka, të porositin portrete vigane në vaj, ose të presin fytyrat e portreteve të hershme dhe t’i zëvendësojnë me fytyrat e tyre. Më ka ndodhur të has lebetira në këtë fushë. Kam parë këputje, grisje, prerje me gërshërë kokash të shquara, burrash shteti e artistësh, e në vend të tyre: koka anonimësh parallinj, ose snobësh bota e të cilëve mbaron tek gardhi e tek lehjet e qenve-rojtarë, të gjitha me bindjen se “vrasësit i shartohet jeta e viktimës”.

Zhani CancoShpesh në krijimtarinë tuaj ndeshim në një shtrirje kohore dhe gjeografike që nganjëherë tronditin, sepse ti si lexues e ndjen veten shumë të vogël në kujtesën historike botërore. Është një rastësi, apo një pikësynim i juaji dhe iu përshtatet kërkesave tuaja si krijues?

Ardian-Christian Kyçyku: Në letërsi nuk janë të paktë autorët që fryjnë në mënyrë të gënjeshtërt përmasat e kohës dhe të hapësirës për ta bërë lexuesin të ndjehet sa më mjeran, sa më i harrueshëm. Ka një letërsi që i shkul gjuhën realitetit dhe i lidh nyje gjuhën e autorit, dhe ka një letërsi që i jep të drejtën e fjalës vetëm gjuhës së realitetit. Kujtesa historike nis të na harrojë sa më të rëndësishëm fillojmë të ndihemi. Në vulg të luftës informacionale, ku informacioni ka vlerë bankare dhe arrin të përshkojë i pacënuar gjer edhe vrimat e zeza të universit, jo të gjitha fluturat janë të njëjta, pavarësisht se jetëgjatësia e tyre është pakashumë e njëjtë. Moskuptimi, ose mospranimi i përmasave që kemi në të vërtetë në raport me Hyjnorin na mbush me atë krenari të errët që varfëron jetën, e bën shumë më të cekët e shpërfillëse ndaj gjërash vërtet me vlerë e të thella. Mbase njeriu i sotëm është stërngopur me vuajtjen paradigmatike, të trashëguar përmes informacionit, i sheh të gjitha vuajtjet si binjake dhe rreket të shmangë vuajtjet pastruese e syçelëse pa të cilat s’mund të kemi shpirt për një kohë të gjatë. Në fakt, jo shpirti i njeriut është lodhur nga vuajtja, por kujtesa e tij, «depoja» e paragjykimeve. Mirpo secili e «paguan» jetëgjatësinë shpirtërore me vuajtje thellësisht vetjake, në lëkurën e vet. S’mund të shkosh në skaj të jetës e të ngulmosh se nuk është e drejtë të vdesësh, «sepse më ka vdekur stërgjyshi, gjyshi etj, etj».

Zhani CancoKur lexon shkrimet tuaja, ndjehen menjëherë një mesazh njerëzor, një engjëllor dhe një kujtesë historike që të bindin se jeta njerëzore shkon në mënyrë të rrufeshme, e mbushur me ngjarje komike, dramatike dhe tragjike. A i nënshtrohen këto një arkitekture të caktuar apo të paracaktuar?

Ardian-Christian Kyçyku: Jo të gjitha jetët shkojnë si rrufé, përderisa në to ka vend për aq dramë, komedi, mahnitje, hidhërim etj. Rrufétë e shumë njerëzve janë të përgjumura, mbahen peng nga synimet materialiste, madje aq sa kanë humbur dialektikën. Arkitektura nënkupton të paktën nevojën për harmoni, sepse njeriu nuk është krijuar për të udhëhequr kaosin, por për të ruajtur harmoninë. Njeriu është mjaft i dobët ndaj kaosit. Prandaj jeta e tij ëndërron t’i nënshtrohet një arkitekture të padukshme, ligjet dhe shenjat e së cilës i trashëgon nga të parët, ose nis t’i zbulojë e t’i pranojë kur vërtet ka nisur një jetë të re. Duhet thënë se kjo arkitekturë e brendshme, në shumicën e rasteve, duket sikur ka një ngurtësi e zymtësi që e përjashtojnë humorin. Mirpo, në të vërtetë, arkitektura, si çdo art, fsheh thesare të pashtershme humori. Është një humor që nuk i fanitet kujtdo dhe që përbën një nga mbështetjet më fine, me të cilat Zoti pengon mjeshtërisht çmendjen, ose rrënimin tonë shpirtëror.

Zhani CancoViktor Hygoi në vepren e tij “Vaterlo”, Lev Tolstoi në “Luftë dhe Paqe” e paraqisin turmën njerëzore dhe hapësirat pa fund të tokës, ndërsa ju përqëndroheni më fort mbi individin e kapur si në lak nga këto hapësira, duke bërë që ai të duket, ose të kthehet në mikro-njeri. A ka këtu diçka prej truku kinematografik?

Ardian-Christian Kyçyku: Truku përdoret me zell të madh kur je fillestar dhe beson se ç’fluturon hahet. Pasi fluturon për ca kohë dhe shijon ato që ke përtypur, - padyshim nëse je zgjedhur të mbërrish atje ku jo gjithkush mbërrin, - fillon të heqësh dorë nga fluturimet, truket, neologjizmat. Tundimi që t’i përdorësh sërish rishfaqet në periudha shterjesh, kur njëfarë epërsie mbi lexuesin të bind se të lejohet gjithçka. Një personazh i imi, i traumatizuar dhe i zvjerdhur nga zelli i të tjerëve për t’u shitur lirë e më lirë e për të hequr dorë nga shtylla kurrizore, kur ndjehet jashtë lakut, iu drejtohet bashkëkohësve: «Jeni kaq të vegjël, sa habitem se si arrin t’ju shohë edhe Zoti…».

Zhani CancoJeni lindur në qytetin e Pogradecit që ndodhet buzë liqenit dhe që është një nga vendet më piktoreskë të Ballkanit. Personazhet që ju vendosni në këtë qytet, jetët e tyre, mendësitë, krijojnë përshtypjen se hapësira është e pamjaftueshme. Kjo ndjesi apo ide është mjaft e hershme dhe ka pasur pasoja jo të vogla në jetën e njeriut. Ngritja në art e kësaj çështjeje a ka pasur lidhje të drejtpërdrejtë me jetën tuaj?

Ardian-Christian Kyçyku: Jo hapësira është e pamjaftueshme, por ne. Ne jemi mpakur ndaj bukurisë që na rrethon, ngaqë pandehim se Bukuria është falas, e kemi të siguruar qysh nga lindja gjer në vdekje, mjafton të zgjatim dorën e ta këpusim sikur të jetë ndonjë hurmë, apo lule. Mirpo Bukuria ka ligjet dhe “tekat” e veta. Ajo i ngjan njëfarë pasqyre: po nuk i hape sytë, më kot qëndron para e pranë saj, s’ke si të shohësh vetveten. Nga ana tjetër, kur e mendojmë si motër binjake të rehatisë, apo si pije që na çlodh përmes trullosjes, dalngadalë e humbim edhe shijen e pafuqisë ndaj saj. Pafuqinë dhe paaftësinë e dhimbshme për të pushtuar Bukurinë e ndjejnë ende vetëm ata që kanë një ide të përafërt ndaj përmasave të saj. Besoj se një njeri i tillë, fatlum, do të mbërrijë edhe përtej Bukurisë së dukshme e të prekshme, atje ku, në fakt, fillon përjetësia e saj. Është një kapërcim i kokërdhokut të syrit për në lug të Vështrimit, hapësirë ku, siç thonë mistikët, presin “lartësitë e frikshme të Shpirtit”.

Zhani CancoNdodhemi në Parkun më të hershëm të Bukureshtit, në Çishmixhiu, jo shumë larg nga burimi ku thuhet se pinte ujë poeti i madh Eminesku. Po ju bëj tani një pyetje që është kaq e bukur dhe e mërzitshme: çfarë planesh krijuese keni për të ardhmen e afërt?

Ardian-Christian Kyçyku: Siç e dini, ky park i çuditshëm, me hijen e një tjetër bote, nisi të ngrihet në vitin 1847. Punimet i drejtoi peisazhisti vjenez Carl F. W. Meyer dhe zgjatën shtatë vjet. Ndoshta ngaqë Meyer vdiq duke ëndërruar të kthehet në Vjenë dhe nuk arriti, parku ndryn një mall të veçantë dhe ka një ndikim qetësues sidomos tek të huajt që jetojnë në Bukuresht. Mbase prandaj shqiptarët e kolonisë së famshme i zhvillonin në zemër të këtij parku ballot e tyre bamirëse. Çishmixhiu i kujton secilit se metropoli i sotëm ka ende një shpirt që rreh në heshtje përtej halleve e tundimeve të së tashmes. Ne dimrin e vitit 1991, kur erdha në Bukuresht, më duhej ta përshkoja disa herë në ditë më këmbë, derisa plotësova dokumentet dhe dhashë provimet e doktoratës. Ishte një oaz që më mbante të përgjysmuar, ose të pezulluar mes Shqipërisë dhe Mërgatës, megjithëqë e ftohta të bindte se ke tri herë më tepër kocka se në të vërtetë. Disa nga romanet e asaj kohe i kam përpunuar në mend gjatë atyre endjeve. Dëshiroj që njërin prej tyre ta botoj këtë vit. Nga ana tjetër, dua të vizatoj me përpikmëri dhomat ku kam kaluar fëmininë dhe rininë e hershme, rrugicat, sendet, orenditë, ngjyrat, shenjat e veçanta, muranat e gjyshërve etj, duke përshkruar hollësisht, në stil ankete, ngjarje simbolike që lidhen me to. Pothuajse të gjitha tanimë janë tjetërsuar, ose i kam humbur. Kurse ato ende nuk më kanë humbur.