“Mortët” – Synopsis
Familja e pasur Morti mbyllet befas në shtëpi, duke
bindur qytetin se ka ikur përfundimisht jashtë shtetit. Arsyet e ikjes nuk
dihen. Një jetë të paktën e çuditshme rrjedh e përzien kohërat e qëniet, mes
mureve, gjatë vetëngujimit të Mortëve derisa ndahen (sërish?) nga kjo botë.
Një dëshmi për romanin “Mortët”
Romanin “Mortët” e përfundova në korrik të vitit 1988 në Pogradec. E pata
shkruar shtatë herë me dorë dhe mora hua përmes tim eti një makinë shkrimi, të
cilën e mësova në një gjendje mes ngazëllimit, kapitjes dhe ndërkryerjes. Ishte
qysh atëhere një libër me njerëz që, nga etja e për të ruajtur pasurinë (alias çdo
trajtë pushteti) dhe për t’u shpëtuar “me
forcat e veta”, zhdukin çdo shprehi e gjurmë dashurie. Teksa shkrimtarët dhe
lexuesit e kohës ishin mësuar vetëm me një letërsi që kërkon medoemos e për
gjithçka një faj / fajtor, “Mortët” synonte thjesht një pasqyrim të mënyrave se
si përmbushet fati. Mbyllja e stërgjatë
e Shqipërisë ndaj pjesës tjetër të rruzullit kish çuar drejt mbylljes së
njerëzve ndaj njëri-tjetrit dhe ndaj botës së parme, në një lloj jete ku
shumica kishin huazuar pa e kuptuar “të folmen” plot kakofoni të sendeve.
Për arsye të njohura, “Mortët” nuk mund të botohej si libër më vete. Vëllimin
me katër romane, titulluar “Bravat e
vjetra”, e dorëzova në Sh. B. “Naim Frashëri”. Pas një pritjeje që më
kujtonte shprehjen “Sëmundje e gjatë –
vdekje e sigurtë”, më njoftuan se letra qe mbaruar. Isha zhvendosur tashmë
në Bukuresht, nga ku i shkrova tim eti dhe e luta ta tërhiqte librin. Për çudi,
vetëm romani “Mortët” mungonte. Një
dorë e panjohur e pat shqyer nga tre të tjerët, por e dija se vetë romani ia mpinte
lakminë apo edhe pafytyrësinë çdokujt tjetër, që të mund ta botonte pa emrin
tim.
Ishte viti 1994 kur vendosa ta botoja vetë romanin, duke zgjedhur një
përngjitje nga dy dorëshkrimet e fundit. Mbeti për mua një ngjarje e pazakontë,
që më zhvendosi për disa javë në motet e artë të botimeve shqip të Mërgatës.
Pasi e kalova dorëshkrimin në kompjuter, nxora në letër një kopje të
romanit, vendosa pikat e ë-ve dhe
bishtat e ç-ve me dorë, kreva një
ballinë, bëra 50 copë në xerox, i preva me gërshërë, hapa vrima me gozhdë e
çekiç dhe qepa secilin libër me spango. Ballinat i ngjita me mastiç nga ai që
përdorej për ndreqje këpucësh, pa nuhatur se asisoj po niste një udhëtim
befasues për librat e mi.
Ua dërgova romanin disa miqve e të njohurve me postë. Në vitin 1996, Shtëpia
Botuese „Dukagjini” e Pejës më kërkoi të drejtat dhe e nxori nga shtypi një vit
më pas. “Mortët” u pritën jo sikur po dëshmonin qartë ca të vërteta tejet të
hidhura, po sikur po sillnin ndonjë sihariq shekullor. Kjo nuk mjaftonte për
mangësitë që dija se kishte. Hyrja e tyre në arenën e letrave shqipe uli në
gjysmështizë jo pak flamuj, gjë që shpjegoi dëbimin e romanit në hijen e
harresës së qëllimshme.
Pas disa rrufésh të shkurtra frymëzimi, - gjatë viteve 2005, 2011 dhe 2013,
- për t’i rifalur trajtën dhe frymën e fillesave, kuptova se romani gati do të
më rijepte një jetë tjetër, ndërsa unë jetës një tjetër roman në pranverën e
vitit 2020. Përdora dorëshkrimin e parë.
Kishin kaluar vetëm tridhjetenjë vjet e ca, kur “Naimi”, me përkushtimin
tashmë të mirënjohur, e botoi siç duhet.
Ardian-Christian Kyçyku
Bukuresht
2020
Fragmente
“Se duhet thënë: fëmijët hynë të
parët mes gërmadhave, ndofta ngaqë nuk i njohin tmerret e kësaj bote dhe nuk
kanë frikëra si tonat. Disa prej tyre dolën nga shtëpia me ca maska allçie të
hollë nëpër duar. Pastaj i vunë maskat dhe nisën të luanin në oborr, me
shpresën se do të na nxirrnin nga kllapia.
Kur ne e mblodhëm sadopak veten,
fëmijët me maska qenë derdhur udhëve të qytetit, për të trembur a zbavitur
njerëzinë.
- Dhëntë Zoti të mos kenë marrë
ndonjë sëmundje e na fikin derën, - belbëzoi një peshkatar.
Më vonë, kur u bë lista e gjërave
të shtëpisë, sipas një llogarie të përafërt, veç një pushke pa kondak, më tepër
se gjysma e atyre maskave nuk u gjet”.
“E dyta gjë që më vuri thellë në
mendime ishte pasqyra e madhe e korridorit. Nuk u besoje syve. Një saçmë, plumb
ose majë thike, e kishte thyer në qendër, i kish hapur njëfarë syri prej
foshnje, dhe të gjitha ciflat kishin të njëjtën trajtë, sikur shumëfishonin
njëra-tjetrën. Nga pasqyrat e tjera kishin mbetur vetëm ca si grumbuj qelqi të
shkrirë nga zjarri. Ndërsa pasqyra e korridorit, veç ciflave binjake, ishte
gërvishtur nga pas me majë thike, ose gjilpëre. Shkronjat e fjalëve ishin të
palexueshme dhe, gjer edhe po të përdorje lupën, bindeshe se janë qëndisma, jo
fjalë... Ç’dorë mund t’i kish prerë copëzat asisoj – dhe ç’mendje i kish anuar
në mënyrë të atillë, që të pasqyronin vetëm rreze ose fasha drite?! Çfarë
përmbanin dhe si mund të shqipëroheshin qëndismat?!
Ia vlente?! Nuk di kush e mori atë pasqyrë, por dukej e përvëluar për të parë
pak dritë e për të folur me një shpirt të gjallë”.
“Sahati, mendoi. E jetonim
çdo vit ditën kur do të vdisnim, por pa e ditur. Vallë, ç'kishim ndjerë e thënë
e bërë në të kaluarën gjatë asaj dite?! Po sikur të ishte e sotmja?! Po sikur,
me këtë dalje nga bota, me këtë ngujim shpëtimtar, të kishin dalë nga koha dhe
të jetonin tashmë në një kohë jashtë asaj që përmbante pagabueshëm ditën e
vdekjes së secilit?! I bekuar qoftë babai që na mërgoi këtu. Nëse e kishin
shmangur ditën e vdekjes, nuk u mbetej veçse të gjenin përse duhej të jetonin
pa fund”.
Romani "Mortët" onLine
