Dështimi si modus vivendi në Ballkan / esse - fragment(e)

Pasqyra e lëndës: 1. Mallkimi me e pa “thonjëza”, 2. Shkrimi – mes lumturisë së njeriut dhe asaj të shpirtit, 3. Gjuha dhe Bekimi sipas së tashmes, 4. Shtëpia dhe Baraspesha (në shumës e në njëjës)

“Në dimrin e vitit 2019, në Bukuresht ndodhi diçka që duhet të bindë se Fundi i Botës, ai I Panjohuri, mund të vijë pikërisht siç nuk e pret dot askush (pavarësisht sa fjalë ka në gjuhë). Sepse secili prej nesh e harton Fundin e Botës në bazë të ëndrrave të paplotësuara. Një shi i zakonshëm dimëror u shndërrua befas në akull, mbështolli gjer edhe degëzat më të holla, fijet e mbrame të barit, kangjellat, çatitë, muret, madje edhe, - poetikisht, por aspak rastësisht: kutitë e mëshirës dhe të postës. Në vetëm pak orë, pemët nisën të thyheshin, ngaqë akulli tkurrej dhe pesha e gjithçkaje nuk qe parashikuar të duronte aq ujë të ngrirë e aq ngrohtësi të shpenzuar për ngricë. U shembën shumë çati e mure, plasën trungje, shtatore, shishe, gurë, fjalë të urta. Vërtet mbeteshe pa gojë para një befasie të atillë, e cila, po të shkruhej si poezi, do të tingëllonte të paktën e pabesueshme. Ishte një metaforë gati e njësuar me atë që njeriu i sotëm po i përgatit vetes duke kërkuar me çdo çmim një jetë më të mirë, pa marrë parasysh se një jetë më e mirë (jo më e bukur) nënkupton një vetmim më të madh. I zhveshur nga çdo pushtet, si ajo foshnja që vjen në botë pa asgjë dhe që po aq e varfër kthehet në(n) tokë, gjatë orëve aq të bukura e të frikshme të ngrirjes, u duk sikur gjithë ç'mund të na falte kjo jetë ishte poezia mes së cilës u gjendëm dhe së cilës nuk mund t’i shtohej, hiqej, apo korrigjohej (apo korrigjuhej) asgjë. Një poezi që ishte varg pas vargu Fundi i Botës, por më i lehtë e pakrahasimisht më i bukur nga ç’e kishim përfytyruar. Poezi, të cilën njeriu, as me arritjet marramendëse të teknologjisë e as me forcën e pafundme për të ndrequr a prishur, nuk e vinte dot në fjalë. Madje as nuk e kopjonte dot pikërisht ngaqë nuk ishte autori”. 

Mallkimi me e pa “thonjëza” 

Mes një libri ende të pabotuar dhe një tjetri të saponisur, qënia e shkrimtarit ballkanas sheh, kushedi për të satën herë, gjëra që ia hapin syrin gjer në skaje ku ky kërcënon të mos lerë vend për trurin (si tek strucat), por sidomos për gjëndrën e metaforave. Dikur e kam quajtur Ballkanin “Fuçi Metaforash”*, duke pasur parasysh letërsinë e jashtëzakonshme që shkruhet në këtë hapësirë, por sidomos dhuntinë e ngjarjeve të mbrapshta për t’u shndërruar në art. Një art i shlyer me çmim gjaku e dhembjesh pa fund, aq sa nganjëherë duket sikur, nëse çmimi ulet sadopak, arti zhduket.

Po ta këqyrim sot si qënie (apo njësi) shoqërore dhe poetike, ballkanasi është mishërim i të gjitha cilësive / mangësive (thonjëzat duhet t’i vendosë, ose jo, secili lexues) që nuk mund të ngujohet në politically correct e as në etjen e vetë ballkanasit për të qenë edhe i pangatërrueshëm, edhe përparimtar, në një hap me kohën. Shpesh ky hap është përcaktuar e matur me kujdes nga ata që jetën ballkanike e kanë parë si fyerje, ndërsa vetë ballkanasin – si një breshëri reagimesh të pakontrollueshme, që ndodhin vetëm për të të treguar sa i mpirë, ose i pajetë je. As hapësira që njihet nën pseudonimin Ballkan nuk ndryshon fort nga banorët e vet. Ngjarjet përsëriten me një përpikmëri që shkurton kujtesën dhe që shpesh duket si mërzi shkretuese. Kjo të kujton një pemë që çel prore fruta të ndryshme, por të cilat kanë çnjerëzisht të njëjtën shije, pavarësisht trajtave, ngjyrave e emërtimeve. Ajo që quhet kujtesë e mirë, frymëzuese e pjellore, në vend që të të ruajë emrin, mund të të dëbojë nga trutë, nga gjuha vetjake e madje edhe nga shpirti. Ndërsa kujtesa e dobët, si zakonisht, i bën mirë trupit dhe keq shpirtit. E meqë shtimi i numrit të ilaçeve, të sëmundjeve dhe të lumenjve me këshilla se si të rrojmë sa më gjatë e sa më mirë ka rrënjosur bindjen se trupi vërtet është, paaftësia për të rënë dakort se çfarë është shpirti, - megjithëse ky mban trupin gjallë, jo e kundërta, dhe kaherë vdekja njihet si ngjarje ku “jepet shpirt” (diku jashtë tokës dhe së tashmes) dhe “lihet trup” (nën qiell e nën tokë), - i jep shpirtit trajtat e një trilli poetik. Në fakt, kur sundimi i mërzisë zgjerohet, shpirti është vërtet Poezia, - dhe anasjelltas, - por Poezia si modus vivendi e moriendi, jo si degë e krijimtarisë artistike. Sado hidhur të tingëllojë, nëse globalizimi do t’ua nënshtrojë shqisat ballkanase një të jetuari që e sheh mirëqënien lëndore si paqe shpirtërore, ka rrezik që, nga të gjitha bëmat e historisë ballkanike, mund të mbeten vetëm pak letërsi, ndoshta jo më e mira, dhe disa fjalë të urta. Jemi në një jetë ku, sa më egër e padrejtësisht të vuash nga ato që ndodhin në mbarë Ballkanin, sidomos nga ngjarje me të cilat mund të betohesh se nuk të lidh asgjë, aq më pak ndjen se mund të flasësh në emër të vuajtjeve / arritjeve të atyre që ngulmojnë se vuajnë / ngadhnjejnë më shumë. Për fat, ende këtu mund të shkruash në emrin (jo numrin) tënd, në njërën ose disa nga gjuhët që ende përkthehen me shumë vështirësi. 

Mes një libri të botuar dhe një tjetri të saposhkruar, shkrimtari ballkanas di se të gjithë librat e tij, sado të mahnitin e të zgjojnë adhurim, smirë, mëri, zili krijuese etj, do të mblidhen në më të parëndësishmin qosh të bibliotekave, nga ku as nevoja për të nxjerrë letër për libra të rinj nga letra e shkruar keq, nuk do t’i nxjerrë. Lexuesi i sotëm, me gjithnjë e më pak përjashtime, ka bindjen se ushqimi me letërsi nuk shquhet fare nga ushqimi me lugë bosh, duke harruar, mes të tjerash, se nga luga bosh dalin gati gjithmonë kryeveprat. Ai nuk beson më se leximi gjer në përjetim i letërsisë mund të dhurojë një jetë më të bukur, ndonëse jo më të mirë, ndoshta ngaqë e sheh të mirën si pa lidhje me të Bukurën.

Askund tjetër sa në këto treva nuk qarkullojnë kaq dendur, gati me epërsi dijetarësh, a thua se folësit jetojnë në qiell dhe s’kanë pikë përgjegjësie, bindjet se: a. “Jemi të mallkuar”, b. ”Treva të bekuara – gjynah që janë të banuara / populluara” dhe c. “Nuk do bëhemi kurrë” (njerëz / vende të qytetëruar etj). Vërtet, gjendja e hapësirës ballkanike, prej një kohe të pamatëshme, është “E rëndë, por e qëndrueshme”. Nuk është pak, po të kemi parasysh se, sipas mendësisë ballkanase, “E mira dhe e keqja s’kanë fund”. Gjendja i ngjan një gadishulli që s’është as fund i tmerrshëm, por as ndonjë tmerr pa fund. Është një pezullí mes dy humnerash, njëra e mirëfilltë, tjetra prej kujtese; një fund, me të cilin jemi mësuar dhe të cilit s’do të donim t’ia njihnim fundin. Këtu kujtesa historike, në vend që të shfrytëzohet për të shmangur tragjedi joprodhimtare**, përdoret për fikjen e shpresës, ose për mbajtjen e saj brenda disa përmasash sa më politike.

Në kushte të tilla, çdo fillim, pas fundit me të cilin jemi regjur, duket si mallkim. Koha nuk bind askënd se ka rrjedhur e s’kthehet, as për keq, as për mirë, por vetëm për asnjanësim të gjithçkaje, ndonëse ndërkohë, sidomos në periudha të rënda, - që vërtet ngjasonin me të fundmin Fund të Botës, - shumë ballkanas janë flijuar, disa që të mbijetojë shpirti, disa thjesht që të mbijetojnë. Jo rrallë, dijenitë e paraardhësve dhe të dhënat historike janë kaq të pasqyruara në jetën e breznive ende të gjalla, saqë edhe mund të zgjojnë dyshime nëse jemi lindur si qënie më vete, apo mbushim kalimthi me shpirt (frymë) trupa të hershëm, si edhe anasjelltas, pakashumë si në një shërbim ushtarak. 

__________________________


* Shih edhe Comunicare in-humanum est, Bukuresht 2014
** Letërsia mund t’i emërtojë edhe shkrijuese - fjala ime A.-Ch. Kyçyku

Eseja e plotë mund të lexohet së shpejti në Poeteka