Ata që patën mirësinë, ose kohën e tepërt, t'i kryenin shërbesën mortnore, t'i paguanin qëndrimin në morg, të paguanin famulltarin, marangozët, groparët dhe makinën që çoi trupin nga streha vorfnore deri në varrezë, ishin, në njëfarë mënyre, binjakë të tij. Binjakë nënash, seksesh e fesh të ndryshme. Dallimi i vetëm ishte se ata, të gjithë, kishin emra, ose të paktën nofka, secili të trashëguar nga vendlindja, ose nga ndonjë bëmë e veçantë e këtyre trojeve. Kurse atë e njihnin thjesht si "ai që nuk e lehin bushtrat". Se ishte i vetmi njeri që, kur fanitej në oborrin para fjetores, në dritare, në mensë, në rrugicën që çonte drejt qytetit, ditë a natë qoftë, bushtrat përjetë të mbarsura, lehona e të uritura të rrethinave nuk e përshëndetnin me lehje. Ndoshta pat ditur gjuhën e qenve.
Famulltari, i shoqëruar nga dy këngëtarë të rastit, ia çliroi shpirtin nga mëkatet me dashje e padashje, duke tundur si për mbjellje temjanicën, pastaj bëri kryqin në ajër, mbi kokën e pajetë të mërgimtarit të vdekur dhe iu bëri shenjë me krye varrmihësve që të nisnin ta zbrisnin qivurin nën tokë.
Toka sikur qe shkriftuar befas, pa dhënë me asgjë idenë se mbetej njëlloj e babëzitur pavarësisht nga ai që varrosej, dhe disa nga të pranishmit thanë se toka e huaj i trajtonte me njëfarë dhimbsurie të huajt.
Kur qivurit po i nguleshin gozhdët, njëra nga vajzat kujisi dhe u turr mbi ata që ngulnin gozhdë.
- Joo, - thirri. Tani m'u kujtua. Një mëngjes, kur kthehej nga peshkimi, ma hapi zemrën dhe...
- Dhe? - pyeti një mërgimtar i moshuar.
- Dëshironte të digjej. Po, po. Dhe hirin t'ia shpërndanim në det.
- Në ç'det? - pyeti një tjetër. Ku e di ti se ishte fjala për këtë det?
- E për ta shpënë në ndonjë det tjetër, s'kemi të holla.
- Në det në përgjithësi, - ngulmoi vajza. Kjo ka qenë dëshira e tij e fundit. Mbase... Mbase do ta ketë shkruar gjëkundi në bllokun e vet.
Famulltari vari turinjtë. E kish të ndaluar të bekonte një vdekatar që paskësh ëndërruar të digjej.
- Këndojeni vetë, - tha. Unë punën time e kreva me sukses.
Qivurin e hipën sërish në makinë dhe u nisën drejt krematoriumit. Duhej të nguteshin, se, siç thuhej, në këto orë të çuditshme të pas vdekjes, trupi i të vdekurit rëndohej gjer edhe pesëfish e bëhej e pamundur ta ngrije. Gjë që u vërtetua në hyrje të krematoriumit.
- Qënka bërë plumb, - tha roja. Thua se paski ardhur për të shkrirë plumb, jo njeri.
- Jemi paqedashës, - qeshi vëngër njëri nga mërgimtarët. Me shkrirje e bërje plumbash merren të tjerët.
Drejtori i krematoriumit iu kërkoi qimet e kokës për djegien e trupit. Të gjithë dinin se fajin ua kishte gjuha. Kur s'e dije mirë gjuhën e një vendi, e pagoje me qimet e kokës. Në rastin e tyre, shtohej edhe taksa e të huajit, - ashtu quhej, - domethënë përgjegjësia e krematoriumit për ato që mund të shkaktonte përbërja e trupit të huaj, helme të panjohura, aroma me prejardhje e të ardhme të pahulumtuara sa duhet etj.
Tek mbanin zi në oborrrin e shkretë të krematoriumit dhe ndiqnin me sy shtëllungat e ish mikut të tyre, ata ndezën nga një cigare, të vrenjtur. Secili shihte në ato shtëllunga ngjarje e dëshira nga të vetat. Djegia ishte një zgjidhje e mirë.
- I gjori, - tha vajza. Mund të kish pasur jetë më të gjatë.
Më plaku i mërgimtarëve shpërvoli buzët.
- E përse? - tha. Që t'i dilnin shtëllungat më të zeza?
- Shpëtoi, - tha një grua. Por ti do të doje të kish jetuar gjatë. E dashuroje, apo jo?
Vajza nuk u përgjigje menjëherë. Fshiu lotët e rastit dhe shtoi:
- Nuk e di. Mbase. Në fakt, jo. Nuk ishte një dashuri si gjithë të tjerat. Dashuronte një tjetër. Një vajzë nga vendi i vet.
- Kjo s'do të thotë se ti nuk mund ta dashuroje, apo jo?
- Edhe mundet. Në fakt, ishte e pamundur ta dashuroje fort, me zjarr. Kupton? Dukej menjëherë se i qe blatuar tjetërkujt.
- Kurse ajo e gjora as që e di se ka vdekur, - shtoi një grua.
Vajza pyeti e hutuar:
- Cila e gjorë?
- Ajo që dashuronte ky, pra.
- Ah, po... Duhet lajmëruar edhe ajo. Që të mos e presë më kot.
Më plaku u hodhi një vështrim qortues.
- Lë ta marrë vesh vetë, - belbëzoi. S'mund të luajmë me pritjen e një femre të dashuruar. Ku e dimë ne se ajo e gjorë ka ndonjë gjë tjetër të çmuar në këtë jetë, veç pritjes?!
- Po, po, - tha njëra nga gratë. Le ta marrë vesh vetë. Do të vërejë se letra nuk po i vijnë më, as lajme, as telefona... Do të merret vesh me veten, siç kemi bërë të gjitha.
- Mua s'më ka vdekur asnjë i dashur jashtë shtetit, - tha vajza.
- Asnjëherë s'është mjaft vonë, - ia preu më plaku.
Shtëllungat e mikut ishin platitur.
Më plaku pati kohën dhe qetësinë të numuronte sa ishin.
Vendosën të hidhnin short se cili do t'ia shpërndante hirin në det.
Shorti i ra një gruaje që sapo kish mbushur një muaj mërgim.
- Po e nis me mbarësi të madhe këtë punë, - i tha vajza.
- Kë pun? - u shushat fituesja.
- Ferrin, - tha më plaku.
Vinin nga vende e gjuhë shpesh krejt të ndryshme dhe kuptoheshin shkeleshko në gjuhën ku qenë tubuar. Ia pranonin shoshoqit gafat dhe mangësitë e të shprehurit pa skicuar as më babaxhanen nënqeshje.
- E paçi me jetë, - qeshi njëri nga nëpunësit e krematoriumit tek u dorëzonte urnën. Zoti ia bëftë mbarë në ujë e në ajër!
- Me jetën e sat ëme, - ia preu më plaku me mllef.
Vajtën më këmbë deri tek gjiri i vogël buzë detit, ku "Ai që s'e lehnin bushtrat" e kish pasur zakon të zhytej çdo mëngjes, pas punës, për të kapur peshk, ose për të freskuar përfytyrimet e përbindshme të mallit.
Më pas hirin mori përsipër ta shpërndante më plaku. Ai e meritonte mbase më fort se të gjithë, ngaqë ishte themeluesi i pashpallur i asaj bashkësie mërgimtarësh dhe i kish bërë ballë pa shitur shpirtin hidhërimit të aq ëndrrave të bëra pluhur e hi.
Gratë ishin ngashëryer. Vajtonin kalimthi rininë e "Atij që s'e lehnin bushtrat" dhe mendonin se, në atë mahnitje të hirtë ditënetësh, në përgjumje ëndrrash për t'u kthyer një ditë në atdhe, apo për të mos u kthyer më, do të kalonin të gjithë me radhë përmes grykës së asaj urne.
Më plaku përkujdesej që era të mos e shtynte hirin drejt bregut, por ta treste në ujra.
- Ama është e tmerrshme të kapesh në grep, - e theu heshtjen gruaja më e moshuar. Të jesh peshk... Përfytyroni: pa duar, pa asnjë mundësi shpëtimi... me grepin kapur për laringu, stomaku a mushkërie...
- Nuk jemi mbledhur për të shpërndarë hirin e një peshku, - u skërmit më plaku. Më mirë kujto se ç'domethënë të jesh prind. E diku larg, në fund të botës, ca të huaj të panjohur, shpërndajnë hirin e tët biri...
Më plaku e pat vënë re i pari mungesën e Atij që s'e lehnin bushtrat. Ai pat njoftuar drejtorin e kampit dhe polumbarët. Qe zhytur bashkë me ta në ujra, ish endur kuturu mes shkëmbinjve, algave dhe gaforreve të uritura, derisa e kishin gjetur. Tetëmbëdhjetë metra në thellësi. Mirpo, megjithëse e patën kuptuar se Ai që s'e lehnin bushtrat nuk kish asnjë shans të ngjallej, qenë mahnitur jo aq nga ngjyra mrekulluese e kurmit të tij, nga shprehja mëse e gjallë, zemërdhënëse, e syve të tij, se sa nga pamja e peshkut. Ishte një peshk vigan, sa një varkë. Ai që s'e lehnin bushtrat e kish kapur me grep dhe, për të mos e humbur, e pat lidhur fillin për beli. E peshku, mbase pó për të mos e humbur, qe turrur thellë e më thellë në ujra dhe qe ndalur aty derisa kapësi të jepte shpirt.
Më plaku e njihte kaherë atë lloj peshku. Diku në Ballkan e më tej, në Detin Kaspik, e quanin "koran". Ishte një peshk mishngrënës. Kur ndodhte të binte në grep, vdiste nga marazi. Ngjyrat e luspave të tij shndërroheshin krejt, aq sa pandehje se në grep pat rënë një peshk tjetër. Por ky nuk kish dashur të vdiste dhe pat ruajtur ngjyrat që kishte qysh në lindje. Me shpinën nga Ai që s'e lehnin bushtrat, kish pritur derisa gjaku prej mërgimtari të buçiste nga veshët, nga goja e nga hundët, derisa përpëlitjet e kapësit të mbaronin, derisa më plaku dhe polumbarët të mbërrinin poshtë e të mbeteshin të shajnitur. Atëhere peshku kish turfulluar, qe dyndur edhe më thellë, dhe grepi i qe shkulur gjoksit bashkë me një copë rropullish ngjyrë hurme. Vetëm atë çast, shpëtimtarët e vonuar qenë kthyer nga Ai që s'e lehnin bushtrat dhe qenë mahnitur për së dyti. Ishte lakuriq, ngjyrë dylli, shkëlqimtar, i kallur në një resht aureolash shenjtërie. Peshqit dhe gjallesat e tjera nënujore i kishin ngrënë vetëm mbathjet dhe byzylykun prej lëkure. Dukej si i sapo dalë nga barku i nënës. I lindur pa fëmijëri, në moshën që kish pak para vdekjes, rreth të tridhjetave, lindur nga një nënë që mund të ish vetë jeta, ose vetë vdekja.
Urna u zbraz shpejt.
Hiri qe përzjerë me ujrat e kripura dhe qe bërë baltë.
"Nga balta vijmë - në baltë shkojmë", pat kënduar aq herë famullitari.
Vetëm kur urna mbeti bosh, pa asnjë copëzë eshtre të padjegur, pa hi e pluhur ëndrrash, ata nisën të pyesnin veten se ç'ia kish errur sytë Atij që s'e lehnin bushtrat. Duhej të kish qenë njëfarë parandjenje. Sikur nuk rronte dot po të mos zhytej çdo mëngjes, me të ardhur nga puna, në gji. Edhe për karnavale vishej si peshk. Mirpo nuk hante asnjëherë peshk. Peshqit që kapte, i mbante për nja dy orë në një akuarium të madh, në dhomën e vet, pastaj i lëshonte. Gazmendej si çilimi kur vërente se peshqit nuk e kishin harruar notin. Vallë s'e kish ditur se peshqit dhe të mbyturit, edhe nëse harronin, ua mësonin notin dallgët? Apo kish synuar t'i përcillte vetë Fatit një kumt, me qëllim që ky i fundit, pasi e pat kapur në grep, ta mbante pak e ta lëshonte?!
Ata u kthyen nga gjiri rreth orës tre të pasdites. Nuk kishin uri. Mensa qe zbrazur dhe, edhe po të luteshin, askush nuk u jepte të hanin jashtë orarit.
Më plaku pinte një cigare të dredhur.
Bushtrat dolën nga kthinat e tyre kutërbuese dhe nuk bëzanë. Mbase ngaqë nuk dinin kë të mos lehnin. Ai që ato nuk e kishin lehur kurrë e dinte atë fjalën e urtë, sipas së cilës "më lehte nxjerr një pordhë nga një i vdekur, se një dollar nga një mërgimtar". Dhe qe shlyer me ajrin para se të kapte atë peshkun sa një varkë. Nën akuariumin e dhomës, në një zarf, kishte lënë një shumë të hollash. "Për shpenzimet e pastajme" - aq pat shkruar mbi zarf. Kur më plaku numuroi lekët dhe bëri llogarinë, doli se Ai që s'e lehnin bushtrat paskësh lënë pa paguar vetëm shpërndarjen e hirit. Gjë që ata të gjithë e kishin kryer falas, në shenjë nderimi ndaj tij dhe ndaj vetvetes. Do t'u duhej të duronin tani e tutje kujisjet dëshpëruese të bushtrave, kujisjen si kujisje shpirtrash të flakur kuturu në ajër, brigje ranore e ujra të kripura. Dhe të prisnin se cili do t'ua mekte heraherës lehjen atyre bushtrave.
Nuk u lanë më në atë gji aq të dashur. E kur udha u binte andej, sidomos në të gdhirë, mes lehjes së bushtrave dhe kapitjes që s'do t'ia dijë as për fundin e botës, tundnin kokat, secili në gjuhën e vet, dhe thoshin se njeriu nuk duhet të kapë asnjëherë peshq më të mëdhenj se ç'duhet. Përjashto rastet kur lehjet bëhen vërtet të padurueshme.
Nga libri "Si u pushtua Çmendustani", Buzuku, Prishtinë, 2004
Vizatimi: Julia-Maria Kyçyku, Porta dhe dyer, 2007
“… gjeniu nuk njeh vdekje… dhe, nga ana tjetër, këtu, në tokë, ai as është i aftë të bëjë fatlum dikë, as është i aftë të bëjë fatlum vetveten. Ai nuk ka vdekje, por as fat nuk ka.”
Mihai Eminescu
Legjenda, çmendja, vepra
Përsëritja e disa ngjarjeve dhe hollësive në jetën e poetëve të shquar ka rrënjosur tashmë në mendësinë njerëzore bindjen se Poeti, në mos është vërtet, duhet parë njëfarësoj si i marrë, ose të paktën si i krisur. Në disa popuj madje, - jo pa njëfarë smire apo etjeje për të marrë në mbrojtje një si-fëmijë, - me epitetin Poet nderohen njerëzit që nuk para e kanë të zhvilluar shqisën e përmasave dhe ligjeve të realitetit. Ndoshta poezia dhe marrëzia mbajnë gjallë mesveti një lidhje të lashtë, të shpjegueshme vetëm me ndihmën e ezoterizmit dhe të shkencave ‘të pasakta’ që mbështeten kryesisht në hamendje (të cilat mbartin në vetvete një dozë të mjaftueshme poezie). Sidoqoftë, thënë shkurt: engjëlli i poezisë, - siç iu vegohej romantikëve gjermanë, - nuk le vend që i pushtuari të ketë një sjellje të kuptueshme e të pranueshme nga bashkëkohësit. Është e tepërt të shtohet se ndër të pushtuarit nuk bëjnë pjesë grafomanët dhe njerëzit që mezi presin të pushtohen; këta enden e mbeten jashtë mureve të poezisë, edhe sikur të dalin mendsh vërtet, tek harxhojnë vite e durim duke u hequr si të marrë vetëm për të joshur muzat.
Fundi i këtij mijëvjetëshi përkoi me 150 vjetorin e lindjes së Mihai Eminescu-t, të njohur si mishërimi i genit rumun, kulm ende i pakalueshëm i ligjërimit poetik të rumanishtes. Përveç faktit që fitoi njëzëri cilësinë “rumuni i mijëvjeçarit”, duke u ngritur mbi figurën e Stefanit të Madh dhe të atit të skulpturës botërore moderne, Constantin Brâncuş-it, Eminescu shijoi befasinë të gjendej mes dy zjarresh aspak të shëndetshëm: njërit që ngulmon ta hyjnizojë, duke i shfarosur përmasën e tij tokësore, - e cila e rreshton mes atyre që vërtet kanë qenë gjallë, - dhe tjetrit që synon t’i asgjësojë përmasën hyjnore, ta fanitë thjesht si një poet pak më të pazakontë se të tjerët, por padyshim me vepër shumë më fatlume. Hendeku i hapur qysh në gjallje të tij midis admiruesve dhe përbaltësve vazhdon të thellohet, dhe rëndom shfaqen edhe raste të paemërtueshëm, njëfarë ndërmjetësish që pranojnë se ishte poet gjenial, por humbi shumë ngaqë luajti mendsh, ishte poet i zakonshëm, por çmenduria e veshi me një legjendë që po i zgjat përjetësinë etj. E vërteta është se Eminescu mbetet kulmi (deri tani) më i epërm i genit rumun dhe përfaqësuesi i pashoq i romantizmit evropian, ndonëse ishte një ndër të fundmit e romantikëve. Vepra e tij poetike, - pa përmendur atë në prozë dhe publicistikë, - vazhdon të gëlltitë bojë e kuintalë letre, duke rritur enigmën e vet sidomos në kapërcyejt mes breznive të lexuesve, mes moshave, mes epokave.
Biografia e Eminescu-t nuk është aq e pasur sa do ta kish lypur përfytyrimi i palëve debatuese. U lind në fshatin Ipotesht (Ipoteşti) më 15 janar 1850, ndoqi shkollën fillore National Hapt-schule dhe gjimnazin në Cernãuţi (Czernovitz), kreu disa vjet studimesh të shkëputura në Vjenë e Berlin; u end me e pas trupës teatrore “Fanny Tardini-Vlădicescu”; punoi si aktor, sufler, gazetar, bibliotekar e inspektor shkollash[1]; dashuroi, mes të tjerash, një grua të martuar, me të cilën nuk mundi ta lidhte jetën zyrtarisht as pasi ajo mbeti vejushë; u sëmur, erdhi disa herë në vete, për të ndërruar jetë më 15 qershor të vitit 1889, ora 3 e mëngjesit, në njërën nga çmendinat e varfra të Rumanisë, pasi një i sëmurë i quajtur Petrea Poenaru e pat goditur me gur llastikash në kokë. Po atë ditë, mbase falë një parandjenje të errët, dashuria e jetës së tij, Veronica Micle, i kushtoi poezinë “Rreze hëne”, që nis me vargjet: “Ç’nuk do kish dhënë një i vdekur në gropë / për një lindje hëne...”[2].
Çmenduria e Eminescu-t, - e përfolur me një zell shpesh rraskapitës, e trajtuar herë si fund dramatik i denjë për gjenitë e herë si pasojë e natyrshme e vetmitarëve që dalin nga koha e hapësira për t’u bërë banorë të parakohshëm të Shpirtit, - është të paktën e diskutueshme. Dy gjëra dihen me siguri, ndonëse të dyja vijnë nga gojëdhana e nuk mbështeten në dokumente historikë. E para: tek e futnin në këmishën e forcës, në dalje të një banje publike, i çmeritur, Eminescu thuhet se ka bërtitur: “Ndihmë, ndihmë!” - me një tmerr që zor ta provojnë të sëmurët. Dhe e dyta: që miqtë e tij të afërt, duke filluar me Titu Maiorescu-n, kritikun dhe mbështetësin e tij të parë, dëshmojnë se Eminescu vuante nga një sëmundje e veçantë, jo sifilis, sëmundje që heraherës platitej, duke e bindur edhe vetë të sëmurin se qe shëruar.
Tashmë gjenden dëshmi se Eminescu nuk ka qenë viktimë e sifilisit, - i përhapur në epokë njëlloj sa tuberkulozi më vonë dhe kanceri apo sida në ditët tona, - nuk ka qenë as viktimë e ndonjë ujdie të fshehtë judeo-masonike, siç janë përpjekur ta nxjerrin një pjesë e adhuruesve të flaktë. Ndoshta ndodhemi para një sëmundjeje ende të papagëzuar, që ushqehet njëherazi edhe nga trupi, edhe nga gjendjet e caktuara shpirtërore, tejet vetjake dhe të papërsëritshme, sëmundje që, para se të sjellë vdekjen, kalon përmes marrëzisë. Domethënë: një vendim fati, ku hollësirat nuk ngrenë fortpeshë. Eminescu vdiq mendjeerrur, i varfër[3], i lënë mënjanë – dhe pranimi i kësaj të vërtete, me dhimbjen e shenjtë dhe pendesën tërëkohore që zgjon në shpirtrat e lexuesve, plotëson figurën e poetit, e bën më të vërtetë, më pak mitike. Si edhe në raste të tjerë të njohur, çmenduria e Eminescu-t nuk duket të jetë reagim trupor i pafuqisë për ta mbartur zjarrin poetik, por i pamundësisë për ta përballuar me të njëjtat mjete, flijime e vargje këtë botë, të përditshmen, e sidomos endjen nga qielli në tokë e anasjelltas.
Mirpo çështja e çmendurisë nuk ka fare lidhje me vlerën e veprës së tij. Është fat që poetin, të cilit mund t’ia çmendësh jetën, nuk mund t’ia çmendësh edhe poezisë. Çmendja ka ushqyer për vite me radhë vetëm anën legjendare, aureolën prej Hiperioni të goditur me dhe të thërrmuar në gurë, që mbështjell Emineskun. Kurse vepra[4], tashmë e pranishme në 64 gjuhë të planetit, gjallon më vete, duke trandur me të njëjtën fuqi - shpesh të pakuptueshme, për të mos thënë mbinjerëzore, - breza të tërë kritikësh, poetësh, politikanësh, filozofësh e përkthyesish.
Fytyra
Na kanë mbetur vetëm katër fotografi të poetit. Në të parën, të ashtuquajtur edhe yjore, të kryer nga Ján Tomáš në Pragë, 1869, ndeshemi me një fytyrë befasuese, që njëson ngadhnjyeshëm rininë pa fund dhe pjekurinë mendore të pazakontë. Ke përshtypjen se qënia e poetit, derisa ndërroi jetë, u end mes këtyre dy pjesëve të së njëjtës pamje dhe nuk u ndal krejt në asnjërën.
Dy fotografitë e tjera, - njëra e kryer 9 vjet më vonë në Bukuresht nga Franz Duschek dhe tjetra më 1885 në Jash nga Nestor Heck[5], - fotografi të viteve të para e të mbrame të pjekurisë, na paraqitin një krejt tjetër Eminescu. Shumë pak dritëhije janë ruajtur nga befasia e pamjes së tij të dikurshme. Ende nuk ndihet lodhja e mirëfilltë e atij që mezi pret ndryshime rrënjësore, mbase edhe apokaliptike, dhe që është i detyruar të përjetojë zhgënjime çdo ditë e më të mprehta, nga ata që as arti i lartë nuk i përgjum dot. Shquhet madje njëfarë habie që fort i koklavituri fat ende nuk është neveritur nga përsëritja e gjërave, nga këmbëngulja për të rrënuar një shpirt të zgjedhur - një habi që mbase pahit një tjetër përmasë të fëminisë ende të papërlyer të shpirtit të poetit. Në këto dy pamje të Eminescu-t hasim, në fakt, gjeniun që, në përputhje me thënien shekspiriane, për t’ia hedhur kohës, rropatet të duket sipas saj, mbase me shpresën se fati do të ndërrojë mendje e do të sillet më njerëzishëm.
Fotografia e fundit, - kryer në Botoshan më 2 nëntor 1887 nga Jean Beiling, - tronditëse, gati e papranueshme, na dëshmon pa lajlelule se me ç’egërsi e ka sulmuar koha, e përditshmja, has-min e saj të hapur[6]. Poeti është i zvjerdhur, me një shëndet të bjerrur, me shprehinë e ngurtë të atij që di se e ka mbyllur misionin dhe s’mund të bjerë në ujdi me jetën për inerci, vetëm se trupit i nevojitet edhe pak kohë derisa të dërrmohet.
Të katra fotografitë, të vendosura njëra pas tjetrës, nxjerrin në pah dy lëvizje të brendshme tejet të kundërta dhe që, si të tilla, u shquan edhe për syrin: ylli që fundoset me shumë dhembje në mish, në të përditshme, në baltë, derisa i zihet fryma, dhe poeti, që shkëputet nga vetja tokësore, nga trupi, me një lumturi jashtënjerëzore, duke ecur në të kundërt të akrepave, nga e tashmja në të shkuar, ose në të ardhme, drejt pikës ku koha ka vetëm një përmasë, të tashmen e përjetshme, dhe ku qëniet rigjejnë vetveten në kulm të tyre.
Hija
Eminesc-u ishte një përfaqësues aq i plotë dhe i kulluar i racës rumune, saqë, si çdo përfaqësues i tillë në racat e tjera, do ta paguante mjaft shtrenjtë qëndrimin dhe ikjen nga kjo botë: në mos me zhdukje të plotë, me harresë të përkohshme, shpifje, thashetheme, smirë etj. Sepse asnjë turme nuk i pëlqen të ndeshet, qoftë edhe në kujtesë, aq më pak përditë, aq më pak përmes mishërimit të Poezisë, me të shkuarën e vet, me shkëlqimin që ka pasur, - tashmë të humbur e të paarritshëm, - me tashmë të kundërtën e vetvetes. Ku janë tani ata aq bashkëkohës të Eminescu-t, të cilët, nga qoshet vezulluese ku harresa dhe anonimati i gëlltiste pak nga pak, këndelleshin me një ndjesi të zezë triumfi, duke parë se si Eminescu mbetej pa bukë, pa punë, pa kurrfarë shprese, dhe njëherazi turfullonin që ai ende nuk kish luajtur mendsh, nuk kish vrarë veten, nuk kish vdekur urie. Del qartë se ata që ndikuan të ngujohej, në fakt u ngujuan në harresë, ose e zgjatën përjetësinë e tyre vetëm nëpërmjet të qënit kundërshtarë të gjeniut.
Vështirë të bëhej fjalë përveçse për një jetë dashurore të ndërkryer, cënuar nga vogëlimat, përdhosur nga e përditshmja, cfilitur nga vajtjeardhjet qiell-baltë. Pas disa dashurish fluturake, që e ndihmojnë të kridhet në përfytyrime e metafora të kristalta, por pa shumë dhembje të mirëfilltë, - kam parasysh aktoren e panjohur Eufrosina Popescu, pasunaren Cleopatra Lecca-Poenaru dhe gjermanen Mite Kremnitz, femër jo fost e pashme, por jashtëzakonisht e kulturuar, përkthyesja e parë e poezive të tij në gjermanisht - Eminescu has ‘në udhë të jetës’ së tij të shkurtër poeten Veronica Micle. Shumë vjet pas vdekjes së të dashurve, studiuesi George Sanda do të ngulmojë se “askush s’ka pasur guximin të thotë se ajo (Veronica - sh. y.) është e para femër që e ka dashuruar Eminescu-n për poezinë që shkruante, duke nuhatur para të tjerëve thellësinë e gjenisë së tij”. Kurse shkrimtari e pedagogu i shquar Gala Galaction, do të shtonte se “Veronica Micle e ka dashur Eminescu-n me një dashuri drithëruese, të plotë e asgjësuese, siç ndodh rrallë në këtë jetë”. Në të vërtetë, vështruar nga larg, fati i të dashurve të befason. Janë lindur të dy në të njëjtin vit (Veronica Micle më 22 prill 1850) dhe kanë ndërruar jetë në të njëjtin vit (ajo më 3 gusht 1859). Veronica ish lindur në familjen Câmpeanu, nga një atë këpucar, Ilie Câmpeanu, dhe një nënë rrobalarëse, Ana. Kur sapo pat mbushur 13 vjeç, gjatë një provimi, tërheq vëmendjen e profesorit Ştefan Micle, që më vonë do të bëhej rektori i parë i Universitetit të Jashit. Kur u martuan, bashkëshorti ishte plot 44 pranvera më i moshuar se kjo nuse e njomë që do të bluante e do të bluhej në shpirtin e më të madhit poet rumun. Veronica Micle shkruante qysh herët poezi, por nuk do t’i kish mbetur gjurma në antologjitë letrare sikur të mos kish qenë e dashura e Eminescu-t - gjë e pranuar pothuajse njëzëri nga kritika letrare. Poete e rëndomtë, por femër magjepsëse, me një hir nga ai që, duke përzjerë fatalisht ledhet, mençurinë, joshjen etj, shkatërron gjení, Veronica Micle hyn në këtë dashuri si në një lojë. Lojë ku do të kish dashur të mos hynte (po të dinte çmimin e vërtetë të vuajtjeve) - lojë, e cila do ta kish tretur në harresë (po t’i shmangej). Çasti i takimit të tyre e kredh shpirtin emineskian në një tjetër lojë (të pamëshirshme, por të drejtë), të poezisë: shpirtrat e të gjitha femrave që pat adhuruar apo që e dashuronin përqëndrohen brenda trupit të Veronikës; hijeshia e saj njëson të gjitha virtytet, premtimet e fshehta, zjarrminë e etjes për t’u dhënë të të gjitha femrave të tjera, teksa këto të fundit zhvendosen e ngrijnë skajeve të këatij takimi si kukullat e tejkaluara të një fëminie pa të ardhme.
Se të kam dashur, shpirti im,
me dhimb e sy paganë
që prej së moçmi trashëgim
stërgjyshërit më lanë -
i thotë ai në poezinë “Pranë plepave i vetmuar”.
Nga letërkëmbimi i të dashurve, botuar së fundi në Bukuresht, del se kjo dashuri i ngjante mjaft një torture dhe përzjente në mënyrë hyjnore, vdekshëm, kulmet me honet, zinë me qiejt, dhimbjen me lumturinë e çakërdisur. Eminescu do të shkruajë gjatë kësaj djegieje fantastike pjesën më të madhe të kryeveprave, duke nisur me të madhërishmen Odë në ritëm antik[8], Sonetet e deri tek Ylli i Dritës. Eminescu do të njohë e sidomos do të mbartë gjatë kësaj dashurie tërë helmin që shijon një mishërim i genit kur i duhet ta pranojë të përditshmen, botën vetë, nëpërmjet një qënieje të seksit tjetër, qënie që përmbush dy misione njëheresh: rrënimin e pavetëdijshëm të një poeti dhe ngritjen në kulme planetare të një poezie e gjuhe të tërë.
Eminescu do të ndjejë në palcë, në asht, sa i vetmuar është e sa veçanërisht njeri është. Me trurin e tij të jashtëzakonshëm, do të kuptojë se e ndan një hapësirë e ndaluar nga qënia e dashur, se nuk mund ta bëjë binjake me veten edhe sikur t’i lëshojë nga pak pé pavdekësisë për hir të Saj. Kjo dashuri tashmë proverbiale e simbolike, do t’i kthjellojë Gjeniut përmasat e ekzistencës, largësinë që ndan poezinë e kulluar nga ligjet shpesh nënnjerëzorë të mbijetesës së shpirtit, ëndrrën nga e përditshmja, etjen drejt përkryerjes së trupit e shpirtit nga vendimet fatnore. Pas ndarjesh të përkohshme, tradhtish të dhimbshme, bashkimesh, letrash, poezish e planesh të dështuar martese, Eminescu ndërron jetë, kurse Veronika Micle, tashmë e rraskapitur nga udhëtimi, por edhe e lehtësuar, - se nuk do të sforcohej të jetë gjeniale për t’u mbajtur sa më afër përmasave të të dashurit, - ndofta shumë më e kthjellët se gjatë gjithë dashurisë, ndofta syhapur, e vetëdijshme për çfarë pat ndodhur, nuk rron dot më shumë se një muaj e ca pas ikjes së tij nga kjo botë. As në udhën e hapur prej tij nuk ecte dot, por as pas ikjes së tij nuk rronte dot më. E pamundur të gjehet sa patën ëndërruar dy të dashurit që të ndërronin jetë. E pamundur të mos pranohet se të dy, herë haptas e herë në fshehtësi, në furi e dëshpërime lektisës, luteshin që të mërgonin së këtejmi, drejt një hapësire më njerëzore për dashurinë, drejt një qënësie më kuptuese, më të qashtër, ku çikërrimat, thashethemet, pamundësitë e paragjykimet nuk e lodhin shpirtin. E ku, siç ndoshta vetëm Eminescu e dinte, dashurisë tokësore i mungon thelbi, i mungon lëvrimi, pashpresa, dëshpërimi i të qënit në teh thike: sa në vdekje e shkatërrim, aq edhe në fëmijëri e ngritje të paprerë.Ylli i Dritës, në fakt, nuk vdes, nuk fiket, ai vetëm ik nga kjo botë, tërhiqet në botën e vet. E dashura e tij, Cătălina, femra që e pat lutur, joshur, tunduar e detyruar të bëhej qoftë edhe kalimthi (aq sa zgjaste çasti i lumturisë së saj) njeri, mbetet poshtë, në rrethin e ngushtë të vdekatarëve, duke ngjëruar ëndje të vockëla, prej qëniesh që harrohen, e gatshme dhe e gatuar të flakë përjetësinë për një kënaqësi të çastit. Teksa Ylli i Dritës, i pavdekshëm dhe (por!) i ftohtë, kthehet në Vetvete, pak i penduar që, për një fije, për një puthje[10], desh pat flakur tej pavdekësinë, për t’u vakur si gjithë të tjerët.
Fati i dashurisë së Eminescu-t me Veronica Micle-n, madje fati i dashurisë së tij ndaj femrës bashkëkohëse në përgjithësi, vuloset njëheresh me firmosjen e poemës Ylli i Dritës. Poema mbetet një nga të paktat ura drithëruese, me të cilat poeti u rrek të mërgonte nga bota e vet në botën e gjithë të tjerëve,ose me të cilat u përpoq të sajonte njëfarë mirëkuptimi mes këtyre botëve rrënjësisht të ndryshme, për të mos thënë të përbetuara kundër njëra-tjetrës.
Edhe njëherë vepra
Sa më shumë mohon kjo vepër të tashmen përkatëse, aq më e gjallë bëhet për lexuesin e tanishëm. Ndeshemi me njërin nga paradokset fatlumë të artit të madh. Eminescu jo vetëm e ndjen thërrmimin e shkallëzuar, shfarosjen e botës së parme, hyjnores, më thellë se kushdo (përfshi artistët e tjerë të kohës), por edhe e përcjell me të njëjtën dendësi dhimbjeje tek lexuesi. E kjo ndoshta ngaqë Eminescu është gjithnjë e më tepër banori i vetëm i saj, kurse bota e parme, ajo më pranë Zotit, është gjithnjë e më e vetmja botë e lumtur e tij. Malli i Eminescu-t është malli për pararendësen e botës që shkretojmë përditë[11], - me himerat tona, me shpërfilljen, me para-e-prapagjykimet aq kalimtare, - jo për botën nga ku mosha, hallet, zhgënjimet na dëbojnë. Kurse malli i tij për vdekjen, dolorizmi, është më tepër malli për një botë tjetër, mbase për botën e ngjizur prej atij vetë, truall e qiell ku ai kalonte pjesën më të madhe të jetës qysh ende pa dalë nga trupi. Ishte vetëm me praninë shkëlqimtare të Krijuesit atje - e me hidhërimin krejt të veçantë, prej fëmije të fyer rëndë, të mllefosur, në ditët e pikëlluara që ish i detyruar t’i përballte si ndonjë ushtar i qiellit në këtë jetë.
[1] Në vitin 1873, dihet të ketë punuar për disa javë edhe si sekretar i Agjensisë Diplomatikë Rumune në Berlin.
[2] Ce n-ar da un mort din groapă / pentr-un răsărit de lună” - në origjinal.
[3] “Nuk dua që ardhmëria të mësojë se vdiqa urie për shkak të vëllezërve të mi” - Nga një letër e Eminescu-t drejtuar Veronica Micle-s në vitin 1876.
[4] Vëllimi i tij i parë u botua nga Titu Maiorescu më 22-23 dhjetor 1883 në Bukuresht.
[5] Duhet vërejtur se e shohim poetin vetëm nëpërmjet syve të katër fotografëve që s’janë rumunë - një detaj që sikur ngutet të zbulojë se sa i huaj ishte ai për bashkatdhetarët e kohës.
[6] “Eminescu vazhdon të vdesë urie - agonia e poetëve rumunë...” - kështu i shkruante Maiorescu mikut të përbashkët të tij dhe Eminescu-t, shkrimtarit Iacob Negruzzi.
[7] Vargje të Veronica Micle-s kushtuar Eminescu-t.
[8] “S’pandehja të mësoj të vdes ndonjëherë / Përjetë i ri, mbështjellë me mantel / Sytë e mi lartoja ëndërrimtarë drejt yllit / të Vetmisë. // Kur befas ti më mbive n’udhë / Vuajtje, ti, dhemshurisht e ëmbël! / Gjer në fund piva epshin e vdekjes / së Pamëshirshme. /... / Nga ëndrra ime përvëluar vajtoj / Në zjarr të vetes tretem... / A mund të ringjallem shkëlqimtar prej tij si / Zogu Feniks? / U borën sytë e mi nga udha / Eja sërish në gji, shpërfillje e trishtme / Që të mund të vdes i qetë, veten time / Mua nëma”.
[9] - i thotë ajo tek “Ylli i Dritës” me gojën e Cãtãlina-s.
[10] “Ma fik ti zjarrin në vështrim / Çdo hir pavdekësie / E për të gjitha nëm këmbim / Një orë dashurie” – i përgjërohet Hyperioni Krijuesit tek “Ylli i Dritës”
[11] “Në rrethin tuaj të ngushtë / Fati ju ndjek në botë / Teksa në botën time jam / Pa vdekje dhe i ftohtë”.
Shënim: Të gjithë vargjet e cituar janë përshtatur në shqip nga A. Kyçyku.
Iolanda Malamenin dialogue with Ardian-Christian Kuciuk Bucharest, September 2008
Iolanda Malamen: Ardian-Christian Kuciuk, God has given you a second literary homeland: Romania. So, as it could be said, “the sweet burden” of two languages in which you can write different things. I find that fascinating.
Ardian-Christian Kuciuk: I must say that these two homelands, in time, became more textual than literary. For me, the fascination lies more for the gift required to maintain a real equilibrium between the sweetness of the burden and burden of the sweetness.
Iolanda Malamen: You have reinvented yourself in a new culture. Was that, though, a trauma?
Ardian-Christian Kuciuk: It was more than a reinvention, it was like climbing a mountain backwards. Before writing directly in Romanian “The year in which the swan was invented” in the graceful year of 1996, for instance, I believed that I would not write in another language except Albanian, ever again. Maybe it was a trauma for the other, although my behavior had no stains of abnormality. It was the natural rise of a literary opera to the level at which you can produce global literature, along with the more local the languages that you write in become.
Iolanda Malamen: How many Albanian writers, cleverly managed, could, in your opinion, have a world-wide success?
Ardian-Christian Kuciuk: It is impossible and somehow unnatural, to try a prognosis, especially for the Albanian literature, which contains energies that are immense, unsuspected and which are always unvalued, attacked and profaned by the literary “envydocracy”, that tries to present dementia as coherence. Those who ventured to foretell, only disturbed the waters and supported, through naivety, the strategies of the idolatrous. It is certain that those chosen to move the Albanian literature from an atheism shrouded in the so called ecumenical progress vestment, to its primordial womb, know what to do, and they will unmistakably do it. In essence, it seems to me that the international conquers problem is a mystical one, and it came as a trial-test for the soul of each and every one, it reminds me of that shocking happening that took place during the life of the great monk Paisie Aghioritul. They brought to him a child who was blind from birth; the saint placed his hands over his head and, before praying with tears, asked him: “Tell me, my dear, what do you wish that God should do for you?” What do you think he answered? “I wish to become a better child!”. And in that instant light was brought to his eyes…
Iolanda Malamen: If communism had not fallen, what were your chances as a writer in Albania?
Ardian-Christian Kuciuk: Before coming to Bucharest, the country in which I thought I was violently divulged to me that it had been feeding and that a whole different country grew in its belly, a terrible one that moved after a set of laws and aspirations which were totally antagonistic to literature. This is how I found out that I really did not have a motherland anymore, except in the books I wrote until then, all of them unpublished. I had trained myself to live like an exiled in my own quotidian and like a demiurge in my own literature. The feeling that you have in these kinds of periods cannot be described. You feel more and more accomplished as a writer, but more and deader as a citizen. It is impossible for me to imagine what would have happened to me by the shore that stood between an intangible, but unpublished, literary country and a daily one, but ravished by transition. I would have probably continued to write in total silence and solitude, to publish only after the collapse of the biological literary clans that confuse artistic power to that of the political-economic. I dreamed of teaching literature in my home town and maybe I would have survived – taking upon myself here, all the pathetic - like the mockingbird from one of the stories I used to tell my daughter when she was little. A mockingbird forced to work by hour, as a cuckoo, carved in wood, in the clock of a museum or of a kitsch life. For a while, in Romania too, I had to do the same.
Iolanda Malamen: After the nineties, do you consider that the return to royalty would have been a risky stake or, on the contrary: a benefic one?
Ardian-Christian Kuciuk: The imposed or embraced atheism filled immense masses of Balkans with arrogance and emptied them of common sense. The return to royalty would have meant the resurrection of ancestral values, which only God can make possible, and mortals have become inured to obey anyone, to pray and destroy amongst themselves, to desperately hope only towards the power of politics, without realizing that regality is a ritual and a quasi-religious presence, a teaching for becoming able to harmonize the soul with the divine hierarchy.
Iolanda Malamen: Do you have a great love for the Romanian literature? What has drawn you to it?
Ardian-Christian Kuciuk: My love for the Romanian culture was passed over from my father, who studied in Bucharest in the sixties, also by the fact that Romania was one of the cardinal points of exile for my fellow citizens, besides America and Greece. The great Albanese writers Lasgush Poradeci and Mitrush Kuteli, had also lived, written their masterpieces and debuted in the Romania of the thirties. I would add that I had also started to read Eminescu in my first year of college, when I decided that my dad should teach me Romanian. The Philology Faculty Library was rich enough, and I had found a real shield against brainwashing: I would read in Romanian, especially in the Marxism-Leninism, socialist realism, or history of the Labour Party of Albania, classes. It was a charming Romanian, half real, half engrafted with Albanian, with bits of Thraco-Ilyrian and a lot of empathy. Maybe I will write sometime about that experience, which acquired another dimension of mystery, because the reading of some great Romanian writers, later, did not produce for me any disappointments.
Iolanda Malamen: Do you ever miss, from time to time, the childhood stories?
Ardian-Christian Kuciuk: I have cleared my debt with the classic way of missing, sort of speak. I don’t miss essential things, because I was constrained to revive them in books, and to polish them, but not in such a way so that I would lose my connection with the superior reality. The childhood stories gave me a miracle when I was struggling, like any parent, with a child’s insomnias. I had to take all the beautiful and wise stories from the vivid memory of my grandparents, and filter them through my memory, so I could retell them in an Romanian with sprinkled with Albanian idioms, like the one from my college years, and later, when the child kept asking me for an already over-enriched story, I struggled to go back to that initial state of the story and I would “steal” details from the child’s memory in order to retrieve it.
Iolanda Malamen: Look, asking all these questions has tired me. Wouldn’t you like to ask me something?
Ardian-Christian Kuciuk: Yes: What face does literature have for you, after all these dialogues carried out with so many writers?
Iolanda Malamen: I would like with all my heart for you to re-edit you masterpiece “A glorious and dying tribe” at a prestigious publishing house and to make an appeal of this manner to the most important editors. It is the time that this exceptional epopee to see the light of printing again, in a circulation and distribution worthy for itself.
Ardian-Christian Kuciuk: In August 1998, after I read the first apperence of the “Tribe…”, a famous Romanian critic told me that, due to such a book, the Romanian culture should be firing its canons. The official ones actually did it, but her canons had silence instead of powder. Of course, my happiness that I was given to write the “Tribe…” plenary overcomes any praise, reward or good criticism. It was then that I understood the role of this strange relation between a certain literary value and the officials. It is something like: the diamond has been given to me, they insist not to honor me with a hand of coals. It is better to be alive and considered dead, than vice versa. From a certain point of this post vitam, the fate of this epopee has left me behind or in shadow, but, on the other hand, I didn’t want it any other way. It is enough for the avid reader to follow, in the book, the unpredictable relation of the Balkan entity with the Oriental or the Occidental, the desert games as a geographical and metaphorical space, the tools that produce and distort myths, realities – “live flesh” from which the great literature incarnates itself; the blind soldiers parabola, or that invisible study of the mechanisms that create and destroy empires (exemplified by the ottoman one) – and I consider that I finished my mission… If white holes were to exist, with the same absorption ability, but with a proliferating power instead of a mortifying one, this book is one of those holes, at least for me, because it can give birth to other books, like her “twin” Albanian “Eye”, written in 2003, and which also has three editions, this far… In the moments of profound humbleness, I find myself thinking that, even theses two books, could be too much for the life of a single writer. That is why, I had to carefully estrange myself from them, so that both “sides” could have enough life and innovation, but also because the striding for self-exceeding seems desecrating to me.
Iolanda Malamen: I bow to your talent, to your verticality, to your power of being yourself in a world perverted and inappreciative in which the mimic of value is practiced like a sport…
Ardian-Christian Kuciuk: I never forget that literature is not God’s avatar, but only a tool to individual redemption and of the successive leading of the community towards awakening and/or trezvia (spiritual lucidity). Thus, it is like thinking that gymnastics is the soul of the practitioner. Without any false modesty, but in full gratitude of my own nothingness, dear Iolanda, I confess, that it is about a gift, and not personal virtues. And when you want to talk about gift, it is better to keep quiet. Maybe that is why voice also exists in its liquid form, called writing ink.
From Eastern European Messenger, 2009 www.emesseng.blogspot.com
Dëgjohen trandjet e një daulleje, shoqëruar nga një violinë e vjetër.
Hon heshtjeje.
Një zë nga e padukshmja
Asgjë s’ta kujton qethtoren në këtë dhomë, për besë. E jo ngaqë nuk duken gërshërët, ndonjë krëhër, ndonjë furçë rroje, ndonjë brisk si qëmoti, apo ndonjë rrip lëkurë ku mprihen brisqet. Jo, Shkëlqesi. As ngaqë nuk të ze syri ndonjë pasqyrë. E drejtë. Një pasqyrë mund të përfaqësojë një qethtore po aq sa ç’një qethtore është në gjendje të përfaqësojë pasqyrën. Apo jo? Një Zot e di kujt u shërbejnë gjërat e dukshme: të padukshmeve, apo vetvetes…
Kujis violina, si me tallje.
Një zë tjetër
Na hapet para sysh, pra, një dhomë e madhe, me dritaret gjithnjë drejt perëndimit. Në murin majtas varet një pushkë e moçme ballkanase. Duket, apo jo? Kjo pushkë është aq e moçme, sa nuk do të shtjerë as në fillim, as në mes e as në fund të ngjarjes që pason. Për të na siguruar se nuk paraqet ndonjë rrezik, pushka nuk ka këmbëzë.
Një zë i tretë
Në dhomë ndodhet një shtrat, një karrike me tri këmbë, mbështetur pas murit, një pasqyrë e krisur që na ka kthyer shpinën dhe një valixhe ngjyrë qumështi.
Zëri i parë, ose i dytë
Dera e dhomës ndodhet buzë Rrugës së Madhe, Shkëlqesi. Pragu i saj është, njëherazi, edhe njëri nga shumë pragjet e rrugës së madhe. Në të gdhirë dhe në mbrëmje vonë kjo derë nuk mund të hapet, sepse mbështetur pas saj, jashtë, i drobitur, fle nga një lypës, nga një sarahosh; një herë ka fjetur madje një i vdekur.
Zëri i dytë, ose i tretë
Në dhomë, si zakonisht, ndodhet Adami. Sot – në përpjekjen e tretë për të vrarë veten. Mban në duar një litar dhe e mat, e vërtit, sikur të ishte kravatë. Afërmendsh: provon që të zbulojë nëse ai litar e mban apo jo. Sepse Adami, Shkëlqesi, nuk i honeps dot dështimet, qofshin këta edhe në lëmin e vetëvrasjes.
Një zë gruaje
Sekush po troket në derë. Kush të jetë, vallë?
Daullja. Me grahma të gjata, të mbytura, sikur po trokitet nga nëntoka.
Adami
Po, hyrë! Nëse s’je i vdekur dhe në s’ke bujtur të vrasësh veten, hyrë. Jo për gjë, po s’kam përveçse një litar. Po ta kesh sjellë litarin me vete… Hyrë-ë, thashë! Ose dil, se po ai muhabet është…
Zëri i parë
Hyn Tjetri. Është thatim, mbështjellë me një si rraso të palarë, këmbëzbathur, me një mjekër ngjyrë hiri... nuk para mund të përshkruhet bindshëm, ndonëse na duket mëse i njohur. Tiparet e tij nuk shprehin ndonjë habi të veçantë, por... nuk e fshehin dot njëfarë frike. Si puna e atij fatlumit që ka rënë rob në duart e ndonjë të fshehte, pas së cilës zgjohet tjetërkund e në një jetë krejt të panjohur.
Adami
E ke sjellë me vete litarin, Shkëlqesi? Je memec? Apo je ndonjë ëngjëll?… Po të mos e kesh sjellë litarin me vete, mos prit të kthehem të shoh si dukesh, se s’jam kurreshtar. Kam parë surretër njerëzish sa të duash. Ndjehem pothuajse i verbër kur më fanepsen surretër të tillë. Zerë vend!… Zerë vend, thashë! Po nuk zure vend, merri hapat mbrapsht e mbathja, se s’kemi kohë për pallavra! Ose hyrë këtu, se po ai muhabet është...
Njëri nga zërat
Tjetri ulet në karriken me tri këmbë. Adami lidh kravatën dhe ndalet para dritares. Nuk kthehet të shohë cili është bujtësi. Përjashta po bje mbrëmja. Nga ky shkak, qelqi i dritares nis e bëhet njëfarë pasqyre.
Adami
Perëndimi është burimi i llafazanërisë, e di… Ka shance që të më mbetesh i huaj gjer në fund të jetës sime a sates. Edhe unë jam i huaj ndaj meje heraherës. Sidomos në kohëra kur askush s’më le në baltë, kur xhepin e kam plot dhe kur s’më vjen të vras veten. E di, e di që s’je shurdh. Të dëgjoj se si merr frymë: s’para ke kokë për shurdh e as për shurdhmemec. I bje të jesh njëfarë ëngjëlli i mpirë… Ta mbash gojën kyçur, që mos jemi të huaj, mirë? Bëhu njësh me sendet përreth, që të bindemi të dy se s’ke munguar ndonjëherë këtu…
Tjetri kollitet.
Adami
I bje të jesh njëfarë kukulle që kollitet. Dhe unë i adhuroj kukullat, pavarësisht në kolliten a s’kolliten, siç adhuron viktima xhelatin, se ju kukullat jeni xhelatët tanë. Se ju kukullat jeni arratisur nga jeta, nga të gjitha lapërdhitë, dhe na prisni me durim. Prisni të pendohemi a të vrasim veten. Prandaj edhe po të rrëfehem, Shkëlqesi, me zemër në dorë a ndër dhëmbë, se është hera e tretë që rrekem të vras veten. Mirpo hoqa dorë para ca çastesh. Kuptohet: jo falë ardhjes sate, se mund ta vras veten edhe në praninë tënde. Hoqa dorë ngaqë arrita në përfundimin se vetëvrasja nuk është veçse një mënyrë e çuditshme për të bërë dashuri vetëm. Dhe dashuria vetëm nuk shpje askund, dhe askund kemi arritur tashmë. (Qesh si me hungërimë) Kemi të bëjmë me një soj pleonazme, nëse merr ndopak erë nga gjuhësia… Herën e parë hipa mbi parmakun e ballkonit, në katin e pestë, dhe desha t’i pikturoja trutë mbi asfalt, të bëja një hartëzë dy-tri ngjyrëshe të kafshërisë njerëzore, ngaqë prindërit e mi u rrahën si ca bisha dhe unë u ndjeva i tepërt. Mirpo më vonë, tek sodisja njerëzit që ktheheshin nga puna, nga zyrat, nga mejhanet, nga varrimet etj, i rashë më të se s’kisha marrë vesh cili pat dalë fitimtar, nëna a baba, dhe u ktheva në jetë…
Tjetri kollitet.
Adami
Herën e dytë, po, më erdhi vetiu të vras veten. Ishte një mëngjes nëntori, shi, suferinë, plot shtëllunga terri nga ai që ngjitet si m... mastiç... pas shpirtrave. Një natë më parë i kisha rënë me dorë si hajvani, kjo qe, pra më erdhi të gëlltis gjuhën. E di kush më shpëtoi? Një e sharë! Po, po, një e sharë e ndyrë, një dërgim në pidh të sëmës, si i thonë, e di atë muhabetin e qenve që lehin e nuk kafshojnë, po, kjo qe: saherë shan, nuk mund të gëlltisësh gjuhën… Kurse po gëlltite gjuhën, si do të shash?! E unë pa sharë, s’mund të vdisja me shpirt të qetë… Ishte një e sharë e rëndomtë, e përdorur aq herë në mejhanet e qytetit, por më kot, askush tjetër nuk ka shpëtuar gjallë nga një e sharë, siç ngjau me mua. E kuptove, apo jo? E kuptove që s’mund ta gëlltisësh gjuhën kur shan me gjithë shpirt? Mirë që s’më doli shpirti, apo jo?
Tjetri
Mirë.
Adami
Mirë?! Mirë çfarë? Ja, pra, që kukullat na folkan!… Ja që ta ditkan gjuhën amtare, ose at-tare!… Po, mor zotni. Hera e tretë ndodhi para disa orësh, pó vetiu. E dashura më ka bërë naftën para tre muajsh ngaqë qënkam tepër i vetëdijshëm. Je një dështak i dëshpëruar, më tha, por je edhe shumë i vetëdijshëm. Shkurt: nuk je gjysma ime. Mirpo unë e dija se ne njerëzit e vërtetë mund t’ia dalim mbanë edhe pa gjysmën tonë a të të tjerëve, që thua ti, domethënë: vetëm me veten tonë. Pra, vetëm me gjysmën që presin të tjerët. Në fakt, më ka dhembur kjo ndarje, por u ndjeva i lumtur që më dhembi diçka pas kaq kohësh pa pikë dhimbjeje. Të vjen të besosh se ky pat qenë edhe misioni i saj në jetën time: të më bindë se dhimbja nuk tulatet as kur ti ke pushuar së dashuruari marrëzisht… Po, më bëri edhe budalla. Sipas mendimit të saj, budallallëku nuk na qënka veçse shprehja më e fshehur e së keqes. Bukuri! Duke vërejtur unë se sa mirë ia çon e keqja në këtë dynja, menjëherë luajta budallanë, dhe dua të them se u ndjeva vetëtimthi i mbrojtur, i zgjedhur, madje edhe fatlum. Mirpo, në të njëjtën kohë, e dija cili ishte kulmi i tersllëkut.
Tjetri
Cili është?
Adami
Të luash budallanë dhe të mbetesh ashtu. Çka do të thotë se kam qenë tejet i kujdesshëm, mëse vigjilent ndaj vetvetes… Jetojmë në epokën e të vrazhdëve, Shkëlqesi, dhe unë isha bërë një i vrazhdë. Që të ta them më shkoqur: as vdekja s’ka ç’më merr!
Tjetri
Po ajo?
Adami
Nuk besoj se Ajo e ka mendjen tek unë.
Tjetri
E dashura jote.
Adami
Ah, e dashura. Ish-e-dashura, Shkëlqesi, ish! Ish-e-dashura kopjoi vdekjen: më braktisi. Shkoi me të shumtët, si i thonë. Me ata që janë gati të vdesin për hir të ndonjë ideje.
Tjetri
Ku?
Adami
Në hiç. Më shqeto: matanë pasqyrës.
Tjetri
Matanë cilës pasqyrë?
Adami
Jo matanë pasqyrës ime, jo. Se pasqyra ime na ka kthyer shpinën dhe matanë saj jemi vetëm ne të dy...
Tjetri
Dhe s’bëre kurrgjë për ta ndalur? S’bëre asgjë për ta mbajtur?
Adami
Jo. Hiç kërkoi, hiç gjeti. Ta mbaj për çfarë?! Qe bërë njëfarë qënieje-turshi.
Tjetri
Nuk kuptoj.
Adami
Është mëse e thjeshtë, Shkëlqesi. Për tre vjet me radhë, unë e bëra turshi nga të gjitha pikëpamjet. Pastaj, një qënie-turshi nuk mund të bëhet as më qënie, as më turshi e as më qënie-turshi nga ç’është.
Tjetri
I thoje “E dashura ime”…
Adami
Edhe?!
Tjetri
Nuk e dashuroje?
Adami
Ta dashuroja?! Po gjer kur mund të dashurosh dikë, Shkëlqesi? Gjer kur e gjer ku e gjer pse? Kisha ndonjë arsye më tepër?!
Tjetri
Nuk qe e bukur?
Adami
Ishte, por jo e vetmja. Ndoshta prandaj edhe…
Tjetri
Ishte, megjithatë, i afërmi yt…
Adami
Mos më lodh, se s’ta kam borxh me asgjë. Edhe muti është i afërm i njeriut, ama njeriu e tradhton çdo mëngjes përjashta. Kur nuk është kaps.
Tjetri
Domethënë: nuk mundje ta doje më.
Adami
I thoja E dashura ime, Zemër, Shpirt, Dritë, Llokume, Xhevahir çfarë të duash e mos duash... I pata thënë nja tri mijë herë, ia pata thënë të gjitha, dhe kur bënim dashuri sikur ndjeja diçka të veçantë, mirpo nuk di në e kam dashuruar ndonjëherë. Aq më pak mund të di tani. Janë vetëm dy zgjidhje: ose e kam dashur tmerrësisht dhe përsëritja e mantrës “Të dua” më mërgoi ngadalë nga dashuria në shpërfillje, ose nuk e kam dashur kurrë, por vetëm kam synuar edhe unë të dashuroj një herë, dhe kam përsëritur gjer në budallallëk, si të gjithë filmat dhe njerëzit, mantrën “Të dua”, pa ia dalë mbanë. Ta dish se s’më vjen rëndë. As ty?… Po hesht? Pse po hesht, Shkëlqesi?
Tjetri
Po çfarë më këshillon ti të bëj? Ndihem si në ndonjë përshpirtje.
Adami
Të shikosh perëndimin.
Tjetri
Po shikoj perëndimin.
Adami
Perëndimin e kam në vend të drogës, ta dish. Më kupton?
Tjetri
Përpiqem.
Adami
Saherë je i braktisur, ose thjesht ndihesh i pështyrë nga vëmendja e përgjithshme, shiko perëndimin! Mikrobi i gojëtarisë nxehet brenda teje, të kaplon; stomaku yt, fyti yt, goja jote, të gjitha doganat trupore nëpër të cilat duhet të kalojë fjala hapen; mund të thuash, mund të rrëfehesh, gjithkujt, gjërave të gjalla e më pak të gjalla… Menjëherë do ta nuhatësh sa të braktisur gumëzhijnë, si mizat e gjelbra rreth mutit, nëpër tunelet dhe guvat dhe kthinat dhe vrimat e kësaj bote, dhe menjëherë, vegim!, në praninë e aq qënieve të braktisura, njëra më e shkretuar se tjetra, njëra më turshi se tjetra, njëra më kukull se tjetra, ndihesh mrekullisht. Të siguroj se nuk është cinizëm. Ndjen një kënaqësi të zezë në shpirt. Në fakt, nuk është një kënaqësi e zezë, e kuqe, e kaltër a gri. Është një ëndje në përgjithësi, pa ngjyrë… Ndjen si të kanë kopjuar, si je i kopjuar. I kopjuar sa s’merr dot firomë. Kemi edhe një rrëfenjë të vërtetë me këtë temë. Ke qejf ta dëgjosh?
Tjetri pohon.
Adami
Na ishin njëherë dy vëllezër, që thua ti, ose dy vëllamë. Çdonjëri prej tyre ishte i afërmi i tjetrit. Nuk qenë binjakë. Ishin të dy aq të fundosur në të zakonshme, saqë s’kishin asgjë jashtë, me përjashtim të vdekjes, ku nuk kishin hyrë ende. Një jetë të tërë, të shkurtër, plot dendësi, e të përgjakshme si e gjenive, njëri nga vëllezërit e kopjoi tjetrin në gjithçka. Aq mirë e kopjoi, saqë, në një çast të caktuar, fatal kuptohet, vëllai i kopjuar nuk u ndje më gjallë dhe vrau veten. Pyetja shtrohet: cila të ketë qenë dhimbja më e tmerrshme e tjetrit? E di?
Tjetri
S’kam si.
Adami
Dhimbja që s’ka... kë të... kopjojë... më!
Tjetri
E përçmoj idhujtarinë.
Adami
Mirpo s’ke rrugëdalje, Shkëlqesi. Çfarë: don të thuash se ti nuk kopjoke askënd?!
Tjetri
S’kam përse. Jam aq i rëndomtë, sa s’meritoj as të kopjoj njeri e as të më kopjojë njeri.
Adami
E megjithatë ti nuk je thjesht një bajgë, miku im, ndonëse edhe ato kopjohen mesveti.
II.
Zëri i parë
Janë po aty, Shkëlqesi. As ikin, as rrinë, a thua se janë jashtë e brenda në të njëjtën kohë. Si para pasqyrës. Adami kthehet nga Tjetri dhe e këqyr me një shprehje ngazëllimi të shtirur.
Adami
Po ti ke personalitetin tënd, ke… Zoti të ruajttë, sa personalitet paske, Shkëlqesi! Një pyetje: je gjë i vdekur?
Tjetri
Ncuk.
Adami
Dhe ndodhesh vërtet këtu, në dhomën time?
Tjetri
Ti kështu më the. Hyrë, ose dil, se po ai muhabet është...
Adami
Po si ia dole mbanë të mbërrish këtu?
Tjetri
Më thjesht prishet.
Adami
Kjo dëshmon se të duan zotat, Shkëlqesi, përderisa nuk të kanë plaçkitur a vrarë cubat, nuk të kanë coptuar qentë rrugaçë të lagjes, ata me urinë dhe mërinë sa të popullit pa punë. Nuk të kanë plaçkitur, as vrarë, as çarvalitur?
Tjetri
Jo, për besë. Pse, ndodhin edhe gjëra të tilla këtej?!
Adami
A-a-a, nuk i lexoke gazetat, Shkëlqesi. E ngaqë nuk u ushqeke përditë me ca gënjeshtër, nuk je i besueshëm. (I afrohet) As vendali nuk qënke. Nuk para qënke fort në rregull as nga trutë. Nuk para paske thelb shoqëror, si i thonë… I bje të jesh njëfarë lypësi qiellor, që ke kërkuar strehim në kohën tonë. Je i tillë, Shkëlqesi?
Tjetri
Si zor, Shkëlqesi.
Adami
E vërteta është se duhet të kyçim derën.
Tjetri
Po pse?
Adami
Sepse je në rrezik, Shkëlqesi. Nuk e ke idenë sa dhe si në rrezik je.
Tjetri
Po pse? Nuk kam bërë asnjë të keqe dhe nuk kam mbushur njeri me faj.
Adami
Padyshim, por më doli mua nga mendja të të them që ua shoh njerëzve zorrët e barkut pa ndenjur shumë me ta. Prandaj edhe nuk u ktheva menjëherë ndaj teje. Kur je parë për herë të fundit në pasqyrë?
Tjetri
Për cilën pasqyrë e ke fjalën?
Adami
Për atë pa fjalë
Tjetri
Nuk jam parë asnjëherë në diçka që nuk më sheh.
Adami
Pra, nuk e ditke si dukesh.
Tjetri
Pse, dukem?!
Adami
Dukesh, Shkëlqesi, dukesh. Dukesh si një i vdekur i arratisur nga qivuri. Ngjarja është e thjeshtë. Je arratisur, askush s’të ka hedhur prangat, ndonëse vërdallisesh udhëve i gjallë dhe i pabalsamosur; kësisoj shpjegohet edhe fatmirësia jote në prani të vrasësve, cubave, qenave rrugaçë etj. Ke mjekër (kjo rritet edhe pas vdekjes), ke një fytyrë asnjanëse, ngjan me të gjithë të vdekurit e moshës sate, domethënë e ke shtrembëruar pak të vërtetën kur ngulmoje të më bindje se s’ke kopjuar kënd, mirpo… mirpo ke një ndjeshmëri të veçantë. Kjo, shyqyr Zotit, nuk është ngjitëse, pra (ngre zërin) je në rrezik! Ndjej nevojën e ngutshme të të mbrojë dikush. Duhet të shndërrohesh krejt, që askush të mos nuhatë se ndodhesh këtu, se nuk je vendali, përndryshe buisin thashethemet, kurreshtitë, marrëzitë, marrjet në pyetje, muhabete të këtilla, shkurt: as për mua, as për ty nuk do të jetë mirë. Në gjendjen e tanishme je tepër i zbuluar, krejt i pambrojtur, je një foshnjë mes çatanjve, si i thonë… Pranon?
Tjetri
Çfarë?
Adami
Të bëhem mbrojtësi yt. Body-guard-i yt. Spirit-guard-i yt. Di anglisht?
Tjetri
Aq sa për të mos u shitur kund.
Adami
Trup-roja dhe shpirt-roja, pra.
Tjetri
E ke ti këtë fuqi?
Adami
Gjithkush e ka. Dhe s’është fuqi, po dobësi.
Tjetri
Po si kështu?
Adami
Më thjesht prishet. Besoj se nuk do të ndalesh të japësh shpirt këtu, në dhomën time, apo jo?
Tjetri
Ncuk.
Adami
Pra, je shtegtar.
Tjetri
Mund të thuhet edhe ashtu.
Adami
Dhe kur ke ndërmend të ikësh që këtu? Nuk besoj se ke ardhur të bashkëjetosh me mua.
Tjetri
Zot na ruaj!
Adami
Ti e di që gjysma e trimërisë është me të ikur. Ose me arrati.
Tjetri
Do të ik edhe unë një ditë.
Adami
Hm, një ditë… Ama, hëpërhë po i çlodh ca kokallat këtu, apo jo? Merr një të ngrohur, fut një gjë në gojë…
Tjetri
Nuk para jam hamës… Erdha vetëm të shoh një njeri. Kaq.
Adami
Kaq, po kjo s’është pak, Shkëlqesi. Ja tek të buzëqeshi fati, edhepse të buzëqeshi me fytyrën time. Njerëzit e sotëm jetojnë në largësi të mëdha nga njëri-tjetri; s’mund të të them se ku do ta shohësh pasardhësin tim. Parrulla jonë është: “Duaje të largëtin tënd si vetveten!” Kjo na mban, se udha nga një njeri tek tjetri është e mbjellë me kanibalë.
Tjetri
Ç’domethënë kanibalë?
Adami
Po kanibali, Shkëlqesi, është një qënie e thjeshtë e kohërave tona. Një qënie që rri e bluan mendime për një qënie tjetër të thjeshtë a të koklavitur të kohërave tona, vetëm se nuk mendon për të me tru, por me stomak. Në fakt, pó ai muhabet është…
Tjetri
Nuk para e kuptoj.
Adami
Prandaj ngulmova të të paralajmëroj se je në rrezik. Rrezikon t’i kuptosh ca gjëra vendimtare, në e paç të shkruar, vetëm kur të gdhihesh në vrrullin e mendimeve të një kanibali.
Tjetri
Në e paça të shkruar…
Adami
Në iksh që këtu (tund kokën si me dhimbsuri) në këtë farë feje…
Tjetri
Në çfarë feje?
Adami
E pranon se, që të mund të mbërrish diku, duhet të mos kesh vdekur diku tjetër?
Tjetri
Them se po.
Adami
Dhe që të mos vdesësh diku para se të mbërrish tjetërkund, duhet të mbrohesh. Mua, për shembull, më kap llahtara jo para se të mbërrij në shtëpi, siç do të kishte qenë e natyrshme, por menjëherë pasi kam mbërritur. Me të kyçur derën, nis e dridhem i tëri, si ndonjë dashuri e fyer. Vetëm këtu, ku jam krejt i sigurt, unë filloj të mbrohem.
Tjetri
Unë, deri më tash, nuk kam pasur frikë nga asgjë. Nga askush.
Adami
Kjo është një dëshmi më tepër se tash e mbrapa duhet të kesh. Të kuptoj fare mirë, Shkëlqesi. Ke një naivitet dhe një dinakëri fëminore, që, më fal për shprehjen, s’para gjehen shpesh ndër njerëzit e saktë.
Tjetri
Po a nuk ke thënë ti se njerëzit e saktë janë të vdekur?
Adami
Po, është edhe kjo një mënyrë për të thënë se je gjallë.
Tjetri
Jam gjallë, Shkëlqesi.
Adami
Domethënë se, përveç ndihmës së perëndishme, nga e cila përfitojnë ose jo shumica e shtegtarëve të kësaj bote, ti ke nevojë të jesh sa më i sigurt. Të jesh, si i thonë, një bir i denjë i kësaj bote, e cila ha shumicën e të bijve, por jo të gjithë. Ti duhet të bashkohesh me këta të fundit, që mos të të hajë jot ëmë. Apo do që të të hajë jot ëmë?
Tjetri
Jo.
Adami
Domethënë pranon.
Tjetri
Hm, kam ca paqartësira, Shkëlqesi.
Adami
Po pse më drejtohesh me “Shkëlqesi”, që ta marrim vesh?
Tjetri
Sepse edhe ti më drejtohesh me “Shkëlqesi”.
Adami
Për çfarë paqartësish të tjerat bëhet fjalë?
Tjetri
Është e thjeshtë. Që të mbrohem me kaq përkushtim sa ç’thua ti, Shkëlqesi, duhet të kem një rëndësi të veçantë në krahasim me njerëzit e tjerë, apo jo? Duhet të kem, si i thonë, një mision të rëndësishëm për të përmbushur.
Adami
Dhe nuk e ke, Shkëlqesi?
Tjetri
Po ta kesh ti, besoj se e kam edhe unë.
Adami
Këtu ma bëre zemrën mal, Shkëlqesi. S’ka njeri pa mision në këtë botë. Gjer edhe humbamenot e kanë nga një mision të qartë. Gjer edhe dështakët. Gjer edhe të vdekurit, do të thoja. Pa zënë në gojë kanibalët.
Tjetri
Atëhere ç’mund të bëjmë?
Adami
E vërtetea është se ti s’para ke ç’të bësh. Ai që ka ç’të bëjë me ty jam unë. Ti vetëm duhet të rrish kështu si tani, Shkëlqesi. I palëvizshëm, i vëmendshëm, djalë i mbarë. Çilimillëku yt i shkartisur me dinakëri të vetvetishme ka nisur të mbajë era marrëzi. Ose, më saktë: fëmijëri e tejzgjatur, e vonët. Në vështrim të parë dukesh mjaft i mençur, të bind se i di të gjitha, se nuk vjen që përjashta, por që nga brendësia e bashkëbiseduesit, ama pastaj, pasi e hap gojëzën, fëmijëria të nxjerr me këpucë të kuqe.
Tjetri
S’para kam jetuar në këtë botë, si i thonë.
Adami
Prandaj edhe do vdesësh për botërat ku nuk jeton, Shkëlqesi. S’ka asgjë të ndaluar, asgjë të papastër, asgjë për t’u trembur. Thjesht do të të bëj tjetër njeri. Një i vetëm, i patundshëm, i ftohtë dhe i fortë si shkëmbi. Është njëfarë pagëzimi. Mos u tut, se s’jam ndonjë blerës shpirtrash. S’jam as prijës fetarësh të dalë binarësh, aq më pak falltar i rremë.
Tjetri
Besoj se më mjafton pagëzimi i parë. Nuk mund të tradhtoj askënd, aq më pak Zotin.
Adami
Mirpo pagëzimi i parë, Shkëlqesi, nuk është si boja mbrojtëse e oktapodit. Ai nuk shpërthen dhe mek sytë e hasmëve saherë ti zihesh ngushtë e s’ke nga t’ia mbash. Nuk rri pagëzimi pas teje, po nuk ndenje ti pas tij... Ta zemë se do ta shtysh ca kohë pa makthe nga të miat, pa liman, pa shtëpi e katandi, shtegtar i pajetë, mrekullibërës, por do të vijë pastaj një çast, gërditës kuptohet, kur do të të shqyejnë. Do të pyesësh: si, vallë? Nuk e ditke si? E, pikërisht siç nuk e di do të të shqyejnë… Më prit një grimë, se erdha.
Tjetri
Ku po shkon?
Adami
Të marr ca frymëzim.
Tjetri
Urdhëro?
Adami
Gërshërët, parfumet, shkumën e rrojes, furçën e dhëmbëve, veshjet e ditëve tona, stolitë, kravatën, këpucët, një shishkë me paralizues për vetëmbrojtje, një sahat të saktë, gjithë ç’duhet.
Tjetri
Sikur po ngutesh të gatitësh një të vdekur, Shkëlqesi.
Adami
Duhej të kisha qenë ëngjëlli yt mbrojtës, Shkëlqesi. Ç’nuk bën i ngrati njeri për sivëllanë…
Tjetri
Shoh se ia ke marrë dorën dhe detyrat ëngjëllit.
Adami
Shoh se edhe ëngjëlli yt u dashka ndrequr… Mos i shkëput sytë nga perëndimi!
III.
Njëri nga zërat
Hyn Ava. E hijshme, e kolme, veshur me kursim e me shumë shijë.
Tjetri
Sekush hyri në dhomë! Hyri edhe dikush tjetër në dhomë!
Adami
S’është dikush, Shkëlqesi. Është një femër.
Tjetri
Ç’kërkon ajo këtu. Nuk e prisja. Nuk më paralajmërove.
Adami
Mblidhe veten, Shkëlqesi, se nuk hyri murtaja. Pse: jot ëmë të njoftoi para se të të dëbonte nga barku? Të sqaroi kush se nuk je më brenda? Të thashë qe po ai muhabet është. Qetësohu, se po kështu do të ishe hedhur përpjetë edhe po të kish hyrë ndërgjegja ime e mishëruar në femër. Ose e jotja.
Tjetri
Nuk është e drejtë.
Adam
As ti nuk je i drejtë. As ajo nuk është e drejtë, shiko ç’trajtja marramendëse ka! Po të kish qënë e drejtë, do të kishim qënë qirinj, jo burra. Është thjesht Ava, Shkëlqesi. E bukura ime Ava. E bukura jote Ava. Apo jo?
Një zë gruaje
Ava e përqafon Adamin dhe e puth me afsh, me ca lëvizje të lëngëzuara. Ke përshtypjen se vetëm Adami është lindur për të në këtë planet.
Adami
Ndërhyrja e Avës do të jetë thelbësor për ne, ta dish.
Tjetri
E çfarë më siguron mua për këtë?!
Adami
Ava do të jetë njëfarë nëne shtatzanë dhe mamí në të njëjtën kohë. Ke dëgjuar ndonjëherë diçka të tillë? (Avës) E kam gabim, moj shpirt?
Zëri i gruas
Ava pohon me një buzëqeshje të mistershme.
Tjetri
Po unë e kam një nënë, Shkëlqesi. S’më duhet tjetër nënë, përderisa jam lindur.
Adami
Po për inter-tekstin ke dëgjuar ndonjëherë?
Tjetri
Jo. Ç’është ai?
Adam
Pakashume ç’do të jetë Ava për fatin tënd. Ngulite mirë në kokë: Ava është inter-nëna jote!
Një zë i zvargur burri
Ava çon pranë karrikes me tri këmbë valixhen ngjyrë qumështi (ose dhalli). Të tjerët kundrojnë natën. Adami e vështron Tjetrin me dhembshurinë e një ati që ka mposhtur shumë halle. Për hir të birit, për hir të vetes, për hir të halleve...
Adami
Ke dëgjuar gjë për kohërat e tmerrit, apo për tmerrin e kohërave, se është po ai muhabet?
Tjetri
Vagëllimthi… Ç’ke aty?
Adami
Takëmet e shenjtëruara.
Tjetri
Si përkthehet kjo?
Adami
Ndoca mjete për shpëtimin tënd.
Tjetri
Nuk marr vesh.
Adami
A kam unë fytyrë prej qënieje të pavarur?
Tjetri
Ç’domethënë të pavarur?
Adami
Mos pandeh gjë se unë s’kam pasur gjyshër e prindër?! Kam pasur edhe prindër, edhe gjyshër. Kam pasur madje edhe stërgjyshër. Njëri nga stërgjyshërit e mi ka pasë mbajtur nofkën “I Shpuari”, se kishte pesë plumba në trup, njërin madje në kokë. Perëndoi nga pleqëria, në oborr, me sytë nga perëndimi. Nga ai me p të vogël, por sidomos nga ai me P të madhe. Mirpo asnjëri nuk ia vari. Pushka e tij, po, po, ajo që e sheh të varur aty, kaloi në duart e tim gjyshi, i cili mori nofkën “Shpuesi”, sepse u hapte vrima të tjerëve. Pushka që sheh varur në mur, pas vdekjes së tim gjyshi, kaloi në duart e shtetit, sepse im atë, i njohur si “Xhepshpuari”, gjatë dafrungave që ia bënë gropën, e nxori për shitje. Mirpo shteti e kapi me pushkë në duar, si të thuash, dhe e rrasi në burg për armëmbajtje e armëshitje pa leje. Asokohe unë luaja rolin e një nëpunësi të harruar në një fabrikë kavanozësh. Pasi im atë doli nga hapsana, regjimi gjakatar ndërroi lëkurën dhe pushka u kthye në shtëpi. Me dy aspra gjeje në tregje kallashë, bazuka, madje edhe tanke; kush i ndynte duart me një pushkë si e jona?! E kish tredhur historia, të gjorën; qe bërë shterpë. E ke mendjen?
Tjetri
Po.
Adami
Mirpo si pat rrjedhur jeta ime e deriatëhershme, që të marrësh vesh edhe ti ndonjë gjë më të spikatur rreth kohërave të tmerrit dhe anasjelltas… Rastisi që të mos trashëgoj kurrgjë nga stërgjyshi, nga gjyshi dhe nga im atë. Nuk isha as i shpuar, as shpues, as xhepshpuar. Si puna jote, kështu.
Një zë vajze
Ava hap valixhen ngjyrë qumështi a dhalli.
Adami
Ke qenë ndonjëherë fëmijë, Shkëlqesi?
Tjetri
S’kam pushuar asnjëherë së qëni.
Adami
E çmoj lart sigurinë tënde. As unë s’kisha pushuar asnjëherë së qëni fëmijë, derisa u gdhiva me një fëmijë të vdekur brenda meje. Lavdi Zotit që s’ishte gjyle, se do të kisha mbetur përjetë kurrizo. Mirpo një kurrizo sëprapthi, që thua ti, një biçim burri shtatzanë. Ti je ndopak kurrizo, ose shtatzanë, Shkëlqesi?
Tjetri
Assesi.
Adami
Urime! As unë s’jam, por s’jam as fëmijë. Kam rënë në dashuri.
Tjetri
Me kë?
Adami
Jo me ty, mos u tremb. Me një vajzë.
Tjetri
Tani?
Adami
Jo, jo; para njëzet vjetësh.
Tjetri
Me atë që të braktisi?
Adami
E para që më braktisi, jo më e freskëta.
Tjetri
Pra, janë dy femra të ndryshme.
Adami
Sa ç’mund të jenë femrat. Bëhu gati, se po bje sahati.
Tjetri
Çfarë? Cili sahat?
Adami
Sahati i ndryshimeve të padukshme. Të atyre që mbajnë për kapistalli historinë e vërtetë, atë që ka nën zgjedhë pasqyrat, jo hijet e rreme të ngjarjeve.
Tjetri
Ca si të fryra këto fjalë.
Adami
Ngaqë është e shfryrë jeta, Shkëlqesi. Kur të fryhet jeta, pas ca minutash, do të vesh re i çmeritur se si do të shfryhen fjalët.
Tjetri
A thua?!
Adami
Ra sahati, Shkëlqesi! (Ngre zërin, pastaj e ul befas) Bëhu i... vdekur dhe duro.
Tjetri
Duhet të them ndonjë gjë?
Adami
Për shembull?! Ke ndonjë dëshirë të mbrame, që ta përvëlon xhanin?
Tjetri
Se mos më bën ndonjë të pabërë, Shkëlqesi...
Adami
Për shembull?
Tjetri
Se mos më vrasësh...
Adami
Po sa ma dashke veten, Shkëlqesi! Ku ma gjen ti atë fat, që ndokush të të vrasë tani... E ke lëçitur atë fjalinë me Do ta lusin vdekjen, por vdekja s’do t’u vijë?
Tjetri
Bëra shaka, Shkëlqesi. E kisha fjalën për ndonjë formulë magjike, ndonjë mantër, si është zakoni.
Adami
Po pse, nuk ke thënë formula gjer tani?! Ti me gjithë mend beson se rituali s’ka filluar me kohë? Vërtet s’e merr vesh që ke nisur të jesh tjetërkush, të jesh ti vetë, menjëherë pasi kaptove atë prag, madje qysh kur more udhën për këtu? E, mëso se nuk je më ai i pari, Shkëlqesi!
Tjetri
Dhe nuk është mirë?
Adami
Është më shumë se mirë: është shpëtim… Na vaftë mbarë!
IV.
Zëri i parë
Ava e lidh Tjetrin për fyti, butë, me litarin e vetëvrasjes, pastaj i mbështjell supet, gjoksin dhe shpinën me një mbulesë të madhe tryeze, ose me – s’para shoh mire – një perde. Bashkë me Adamin i heqin nga poshtë atë si raso të palarë që mbante. Ada nxjerr nga valixhja një gërshërë si ato të kopshtarëve, përqëndrohet për disa sekonda, tërheq lehtë litarin dhe kthen kryet nga Adami. I jep gërshërët, krëhërin, shishen me shkumë rroje, një brisk ose biçak, duke shqiptuar emrin e secilit send. Sapo merr diçka në dorë, Adami thotë vetëm: “Gërshërë? Vërtet?! Gërshërë! Krëhër? Vërtet?! Krëhër!”
Adami nis ta qethë Tjetrin, teksa Ava i paraprin me gjestet e një falltari.
Kori
Adami e lëviz kokën e Tjetrit falë litarit të vetëvrasjes. Flokët e Tjetrit bjenë mbi dysheme. Ava i mbledh me një fshesë dhe i fut në një qese.
Adami
Si të duket koka ime, Shkëlqesi?
Tjetri
Si e ndonjë burgaxhiu, Shkëlqesi. Por edhe si e ndonjë murgu.
Adami
Së shpejti do të jetë edhe koka jote.
Tjetri
Don të thuash se po kopjon veten tënde tek unë? Përmes meje?
Adami
Jo, Shkëlqesi. As po të kopjoj, as po kopjohem tek ti, vetëm po shpëtohesh. Ç’do më? Dëshiron të sosësh një nëpunës i harruar që helmohet me dhjetë kafe në ditë dhe që bën dashuri me një dashnore bajate, gjithnjë grua e tjetërkujt, dhe ti ta punosh si muratori murin e ajo të të durojë si muri muratorin?! Apo ëndërron të bësh dashuri me atë pushkën që varet në mur, siç kam bërë unë vite me radhë, se kisha frikë sa s’më vinte të besoja, por frikës i vinte të besonte dhe madje të më shqyente, dhe më shqyente; synon të të hanë, të të pështyjnë, harrojnë, shkelin?! Me pushkën s’bën dot fëmijë, biri im, sado të rropatesh. Unë sot jam, nesër s’jam: kush do të kujdeset nesër për ty, kolopuç?! Ëngjëjt i gëlltiti perëndimi, ka rënë nata, natën askush s’të do përveçse me epsh, natën askujt s’i shkon mendja për ty veçse kalimthi, me epshe jo krejt të pastra, jo krejt falas, sepse dashuria u gëlltit nga ëngjëjt që e ruanin… Ç’mutin do, mo’, hë? Do që të bjesh në dashuri dhe të të zerë malli për të, dhe të shpikësh tyrlilloj marrëzirash, përfshi shpirtin, vetëm që mos përfundosh në p…artinë e sat ëme, dhe pastaj ta shtjesh në dorë dhe të bësh dashuri me të dhe të qëllojë e ftohtë dhe ta lëpish sa të të rrjedhin trutë nga goja dhe të qëllojë nimfomane dhe të të lëpijë e shtrydhë gjer të të rrjedhë jeta nga goja e saj dhe të qëllojë e urtë e ndershme dhe t’ia mbathë nga shtrati drejt mamakës sapo ty të të ketë mposhtur ndonjë dëshirë disi e ndaluar, dhe të qëllojë femra e jetës sate dhe të jetë shkërdhyer gjithnjë rastësisht, aksidentalisht (!), vetëm me ata që ti s’i honeps dot as gjashtë muaj pas vdekjes?! Ë? Do të të kryqëzojnë, martirizojnë, të të ngrenë në qiell pas mortjes? S’ke më vend. Apo do të mbetesh tërë jetën fëmijë dhe të ta futë jeta oreçast, se jeta nuk është veçse një lavirë që o ta fut, o ia fut ti, dhe përfundimi mbetet i njëjtë: ti do të cofësh, jo ajo.
Tjetri
E çmoj lart sigurinë tënde, Shkëlqesi. E çmoj lart mençurinë tënde.
Adami
Tallesh ngaqë s’ke jetuar dhe s’jeton as në, as nën lëkurën time. Kurse unë nuk tallem; unë vetëm të mbroj. Këtë do ta vlerësosh ti më vonë; shpresoj të mos jetë tepër vonë, por edhe në qoftë vonë, s’do të jetë vonë për mua.
Tjetri
Nuk u talla.
Adami
Ia vlen?
Tjetri
Nuk u talla, për besë!
Adami
Kurse unë robtohem këtu, që askush të mos tallet me ty.
Tjetri
Beson se do t’ia dalësh mbanë?
Adami
Është vështirë, por nuk është hera e parë.
Tjetri
Si ka qenë herën e parë?
Adami
E dhimbshme. Si një zhvirgjërim.
Tjetri
Ç’domethënë zhvirgjërim?
Adami
Një njohje më e thelluar. Jo rrallë edhe e përgjakshme.
Tjetri
Kë njohe më thellë, Shkëlqesi?
Adami
Ty! Ndehe qafën mirë!… Mirë që s’je thinjosh.
Tjetri
Po pse?
Adami
Sepse më është mbaruar boja, Shkëlqesi. Ke flokë si të mijtë, do t’ia dalësh mbanë.
Tjetri
Në çfarë?
Adami
Do të kesh fytyrën e duhur. Do të kesh një fytyrë si gjetiu, fytyrën e jetës sate.
Fytyrë njeriu nga gjetiu, se të tillët nuk mposhten kollaj. Fytyrë e papërkthyeshme, e vrazhdë, e vranët, e akullt, por epshndjellëse, plot premtime të ndaluara. Fytyrë mjeshtri në punët e botës. Fytyrë e hirtë, e rruar, e thatë, memece. Fytyrë e vendosur, vendimtare, prej shtatoreje. Fytyrë për shitje, por me çmim të merituar.
Tjetri
Mundesh?
Adami
Buzë të shtrënguara, njëfarësoj mavi, prej lugati, buzë që flasin rrallë, por vetëm ç’ka duhet thënë. Nofulla tigri, sy shqiponje, dhëmbë hiene, fyt bualli, gjuhë gjarpri, zemër guri, fallus si hekur i skuqur, fuqi cjapi, këmbë kanguri, muskuj qeni, jetë krokodili...
Tjetri
... shpirt…
Adami
Mos guxo të shpëtosh shpirtin ti që as fijet e flokëve të tu s’i ke nën zgjedhë! Më duket më e ndershme. Do ta thjeshtojmë edhe mjekrën, se s’ka ndonjë kuptim të pazakontë. E di, e di që të janë dashur vite e mote ta rritësh. E ke rritur si ndonjë fëmijë, si ndonjë të dashur shumë më të njomë në moshë. Mirpo duhet ta presim. Asnjë fëmijë, asnjë e dashur nuk vlen më shumë se shpëtimi yt. Ti kujton se unë e kam rruar mjekrën nga budallallëku? Jo, e kam rruar për arsye mbijetese…
Kori
Shiko, o, Muzë e Pasqyrimit, sa po ngjan Tjetri me Adamin dhe Adami me Tjetrin! Njëri e këqyr tjetrin me ëndje, e stërpik me parfum, e kreh, i jep një shuplakë prindërore pas qafe, pastaj – prit, se s’para shoh qartë – po: i jep Avës takëmet e qethjes, duke shqiptuar: “Gërshërë, krëhër, shkumë rroje, litar për të vrarë veten, mbulesë tavoline...” Ava përsërit me epsh fjalët e Adamit dhe rendit takëmet në valixhe. E mbyll valixhen dhe nuk bëzan më. Tjetri rri i mekur, ose i mrekulluar, në karriken me tri këmbë.
V.
Kori
Dhe Muza pa e mbet shajnitur...
Adami
Që të mos dërdëllisë kush për asnjë lloj diskriminimi, racizmi e më-the-të-thashë, po e mbyll edhe këtë kravatën me takëmet. Rrobat e tua të reja ndodhen në shtrat, nën çarçaf. I kam hekurosur si konviktorët, se nuk kam hekur. Di të vishesh?
Tjetri
Po, Shkëlqesi.
Adami
Atëhere vishu dhe bëhu gati për të dalë. Riti u krye. Tani mund ta themi me plot gojën se jemi të pavdekshëm.
Tjetri
Ngaqë as vdekja s'ka ç'të na marrë?
Adami
Jo vetëm për këtë. Qysh nga ky çast i bekuar, ne nuk jemi më të aftë të japim jetën për hir të ndonjë ideje. Qoftë ideja jonë, qoftë e tjetërkujt.
Tjetri
Domethënë, mund të vdesim vetëm për veten tone.
Adami
E dha Zoti. Në nderim të këtij fati, mund të mendosh për një emër të ri.
Tjetri
Si të duket emri “Shkëlqesi”?
Adami
Hm... Po e gëzofsh, Shkëlqesi! Kështu më thërresin edhe mua heraherës. Por s’ka rrezik të na ngatërrojnë…
Zëri i parë
Adami hap derën. Hedh sytë përjashta. Ava e përqafon Tjetrin nga mbrapa, tek vishet, dhe e puth nëlloj siç puthte Adamin.
Adami
Mund të themi se ka rënë një mbrëmje e këndshme, Shkëlqesi. Asnjë i vdekur s’paska marrë mundimin të flerë sonte para derës sonë. E si të mos i duash në një mbrëmje të tillë ata që nuk e japin jetën për hir të ndonjë ideje?! Apo ata që nuk vrasin dot për hir të ndonjë ideje, ose për hir të pó asaj ideje?!
Një zë gruaje
Adami del përjashta me çap mendimtari. Tjetri ndërrohet përballë dritares së lartë, me Avën ngjitur pas shpine. Nga dritarja nuk shquhet kurrgjë.
Kori
Ngjan tejmase me mbrojtësin e tij. Kthen pasqyrën nga vetja, shihet me njëfarë habie, pispilloset, pastaj çapitet ngadalë drejt pushkës.
Zëri i gruas
Ai e mori pushkën në dorë dhe e drejtoi nga dritarja, nga shtrati, nga rrobat e veta të dikurshme, nga të gjitha skutat e dhomës.
Kori
Ava ik pas Adamit.
Tjetri
(me zë të lartë)
Dil jashtë! Jashtë, thashë! S’ka vend për të dy këtu. Qërrohu! Thua se kjo rrangalla e moçme nuk di më si shtihet, s’ka as këmbëzë madje, s’ka kurrgjë, por edhe mllefi im boll i moçëm është, ta dish, dhe betohem për ç’të duash e mos duash se mund ta bëj të shtjerë. Jashtë! Dil jashtë dhe kundro ç’të duash, aq më bën. Jashtë! S’ka vend për dy këtu, edhe sikur njëri të jetë pushkatuar nga kjo gjyshe. Merr vesh? Jashtë, o i shpuar, shpues, gojëshpuar, lapangjoz e mut muti! Jashtë, se…
Kori
Vjen në vete papritur. Hesht për një grimë, symbyllur.
Tjetri
… për fjalë të nderit, e di që njëri nga ne të dy doli e tjetri mbeti brenda, mirpo vetëm ai që doli jashtë e di se cili mbeti brenda.
Zëri i Adamit nga jashtë
Për fjalë të nderit, e di që njëri nga ne të dy doli e tjetri mbeti brenda, mirpo vetëm ai që mbeti brenda e di se cili doli jashtë…
Ava fanitet sërish, me një qiri të trashë në duar. Ndalet në qëndër të dhomës, vendos qiririn në dysheme, e ndez, tregon me shuplaka kahet nga u larguan dy burrat, pastaj bje në gjunjë dhe nis të lutet.
Kori
Ka rënë me kohë errësira. Ose perdja.
*************
A.-Ch.Kyçyku, Bukuresht, 1998 dhe 2008
[1] Rimarrje nga Dhjata e Vjetër, fjalët e Zotit para se të krijonte Adamin.
Një qen rrugaç, nga ata që parrullat dhe njerëzia patën nisur t’i quanin „të përbashkët”, i çartur urie, ose i egërsuar nga mërzia, brofi mbrëmë nga hiçi, në muzg, e m’u hodh si ndonjë mallkim pas shpine. Pandeha se qe kthetra e vdekjes, mirpo dola shpejt nga metaforat kur njëri nga dhëmbët më gërvishti diku në shpatull dhe shkau poshtë. Fat që në xhep kisha tufën sa një grusht të çelësave: të pallatit, të katit, të shtëpisë, të zyrës, të kutisë postale, të dyerve të jashtme e të brendshme. Më mungonin vetëm çelësat e ca zemrave, e ca truve, e ca metaforave, që mbase nuk kishin brava kaherë.
Qenë dyndur kohë të vështira për qentë; disa kafshonin vetëm për t’u ndjerë gjallë, ose për t’u ndjerë sa më pak njerëz; ca të tjerë lehnin, se vetëm ashtu mund të merrnin frymë. Nga ana tjetër, njerëzit notonin të ngjethur në dallgët e një fushate botërore që synonte jetëgjatësinë dhe sigurinë e qenve. „Më mirë tredhja, se sa vdekja. Zgjidh tredhjen e tyre! Voto për tredhjen!” – grishte fushata, me zë e pa zë, me shkrim e pa bojë, me fletushka, revista, filma e këngë, nga të gjitha anët drejt të gjitha skërkave. Ata që s’e ndihmonin dot fushatën drejtpërdrejt, ua dëbonin të ligat e mundshme „qenve të përbashkët” me ledhatimin „Të hëngërt kinezi, sa i mirë qënke!”
Vallë mua u turr të më kafshonte, pyesja veten, apo çelësat, apo më dha një shenjë, duke më çjerrë shkarazi, që të zgjohem nga ndonjë gjumë, të cilin e pandeh lartim shpirti e të nis, më në fund, të çel ca hapësira, apo të mbyll ca të tjera?! Se, deri në ato çaste, asnjë hasm, asnjë dështak, asnjë smirëzi, me a pa pagesë (që nuk ishte as aq i gjallë sa të shqetësonte e as aq i vdekur sa ta mëshiroje krejt) nuk më që vërsulur asisoj, ndonëse të gjithë bashkë, në kohë e treva të ndryshme, ia dilnin mbanë ndonjëherë që dorëshkrimet e mia të ishin pak më të njohura se sa librat e botuar. Apo të mësipërmit nuk më qenë sulur ashtu duke nuhatur sa çelësa kam?!
Merr një shkop, më këshilluan kalimtarët, sehirxhinjtë, dashnoret e braktisura, marrokët, pleqtë e plakat vetmitare që heqin nga goja e tyre kafshatën vetëm për të mbajtur me frymë këta qenër. Merr një shkop e bëj sikur do t’u thyesh kiskat, se, po i qëllove me gurë, po i pështyve, po i mallkove, po i shave nga farefisi, po iu ngule ndonjë dhëmb, mund t’i lëndosh, mund t’i plagosësh për vdekje, mund t’i sëmurësh me zemër – dhe të të hedhë në gjyq ndonjë shoqatë nga ato që mbrojnë kafshët, ose ndonjëri prej nesh, se për një nder rron njeriu i sotëm; se kam edhe unë pjesë në atë qen, - dhe ashtu ishte: dikujt i takonte nga një qime, dikujt tjetër nga një e qime, - por mund të hash edhe ndonjë gjobë përvëluese, se mund t’i kesh thyer ndonjë dhëmbkë kur, në vend të kafshonte mish, ndeshi në çelësat e tu të pashpirt; se po noton kundër rrymës, je qenist (motërzim i racist), por edhe mund të të qepet pas e tërë bashkësia qenore e lagjes dhe të rendësh gjer të të dalë fryma bashkë me zorrët në ndonjë qosh udhe, bash atje ku dhjesin qentë, apo ta pandehësh veten burrë e të ta veshin trupin me vizatime gjaku që vetëm ata dinë t’i sajojnë. Kështu, zotni... Se, me ç’po shohim, nuk para e ditke gjuhën e qenve, e as ndonjë mëshirë të veçantë ndaj tyre nuk të shquaka. Thjesht trembi – dhe ata do ta marrin vesh cili je e nuk do të të ngacmojnë më.
Ku ta dish: ndoshta ata qenër rronin vetëm që dikush t’i trembte. E po të mos i trembje, bëheshe vetiu vrasësi i tyre.
E gdhiva i ngurosur para qiririt që fikej rrallëherë, duke pritur të shkumëzoja nga gërvishtja e dhëmbëve të qenit në shpatull, të tërbohem, të marr fushat e huaja, se malet më qenë mbaruar në fëmini, apo të shpërtheja në ndonjë kujë qenore, që të mos më hidhte ndokush në gjyq me paditë „i le qentë të lehin vetë”, „nuk jep asnjë ndihmesë në pasurimin, qoftë edhe numerik, të lehjeve”, „nuk pranon të lehë, kur s’ka zgjidhje tjetër” etj.
E gdhiva duke u lutur të mos marr kot, qençe, se as gjilpërat kundër tërbimit nuk i bëkësha dot të plota po të mos shkoja në spital bashkë me qenin që më pat gërvishtur, e do të kish qënë vërtet e mundimshme, se qentë ishin aq të ngjashëm, sa mund të betohesha që jam verbuar.
Nga e gdhira e tutje prita të hapej fjala se në lagje na qe(në) fanepsur një shkrimtar që lehte e u turrej qenve t’i kafshonte – dhe një qen që shkruante në dy gjuhë, por nuk dinte më gjuhën e qenve.
Prita dhe zgjodha një shkop, këputur nga aq pemë që kishin gjithnjë e më pak emërtime, ngjyra e aroma, por që ende mund të quhen „pemë” dhe vijova endjet nëpër park, i qetë, a thua se isha i rrethuar vetëm nga qenër që ma dinin gjuhën e më pranonin ashtu siç isha dhe nga njerëz që nuk kafshonin.
Bëji ndonjë vizë, ndonjë rrethkë, ndonjë yllkë, ndonjë shenjë pikësimi atij shkopi, me thiçkë, ose me dhëmbët e qenit, - qofshin të tutë, qofshin të vënë, - më këshillonin pleqtë e tanishëm, që të mos harrosh kur të shqeu ai qeni, kur gabove, mos fli në dafina, se ku i dihet ç’kryevepër del, ashtu u doli për mbarë ca barbarëve që numëronin ditët e burgut, ditët e ushtrisë, ditët e pushtetit, vitet e makthit, çastet e mrekullisë, vitet e qenve, netët e martesës, tiparet e njerëzve, dehjet e beqarisë, vrimat e xhepave, xhepat e vrimave e ashtu me radhë... e tani një shkop i atillë shitet sa një spital, sa një vilë, sa një muaj rinie... Ose lere ashtu, të pagdhendur, më këshillonin, se t’u bë tashmë bastun, e ke në vend të pjellës, të dishepullit, të armës, të rojes, të penës, të akrepit për sahatin me rërë, të qenit besnik, të letërsisë, të lavdisë, të vdekjes, të shkopit me të cilin trembje qentë në të ri…
Adnan Mehmeti: Zoti Kyçyku, çfarë jua zgjodhi Rumaninë për të jetuar: situata politike, ajo ekonomike, apo dëshira për të jetuar në këtë vend mik, ku historia e letërsisë dhe gjuhës shqipe është e lidhur ngushtë që nga Rilindja jonë Kombëtare. Çka do të veçonit për lexuesit tanë*?
A.-Ch. Kyçyku: Njëlloj sikur të jetë binjak me foljet e shqipes, secili prej nesh përjeton kohëra nga më të beftat. Ishim të zgjedhur që kapëm rënien de jure të komunizmit, ndërrimin e shekujve dhe të mijëvjetshave, një kometë të famshme etj. Në fund të viteve ’90, për shembull, u dynd mbi ne një kohë kur atdheu s’të mbante, kurse krejt pjesa tjetër e botës të shpëtonte. Gjërat duhen parë me sytë e atëhershëm, përndryshe do të binim në poezi të sëmurë. Shumë pak vetë e dinin se shkruaja, ndonëse pata dorëzuar qysh në 1988-ën dy vëllime në prozë (pesë romane) në Shtëpinë Botuese “Naim Frashëri”. Librat nuk dolën, sepse “u mbarua letra”. Por jo vetëm letra mungonte. Kjo nisi të zhdukej ndoshta ngaqë ne s’kishim ç’jetë të vilnim për të shkruar. Më caktuan mësues në një fshat të thellë malor. Synoja të tërhiqesha në Pogradec, pó si mësues, dhe të mund t’u kushtohesha shkrimeve. Si shumë të rinj të tjerë, nuk kisha jetë as brenda e as jashtë kufijve. Qe njëfarë pezullie. Prandaj mërgimi fillon si një vdekje e shartuar me pó aq lindje. Fitova një bursë studimesh për doktoratë në Bukuresht dhe as vetë s’e mora vesh si u gjenda jashtë. Pasuan shtatë muaj me nga një, ose dy orë gjumë në ditënatë. M’u desh t’i humbja të gjitha e ta merrja jetën e kahershme, të fëminisë, besoj, nga e para. Bukureshti i asaj kohe ishte magjiplotë, kurse unë – mëse i varfër, por edhe i lirë sa s’më vinte ta besoja. Në fakt, isha gjendur dhe mund të endesha parreshtur në një Bukuresht ëndërror, të thurrur me përfytyrime nga jeta që pat kaluar aty im atë në fillim të viteve ’60. Ishin të gjalla për mua edhe hijet plot dritë të Lasgush Poradecit, Mitrush Kutelit, Asdrenit, Viktor Eftimiut, Vangjel Zhapës etj. Gjatë shtatë muajve të parë të mërgimit, mund të them se njeriu brenda meje provoi tmerre të panumurta, por në radhë të parë takoi Zotin – e vetëm kjo ka vlerë. Pjesa tjetër është bërë dhe po bëhet libra. S’kisha dashur kurrsesi të ikja nga Shqipëria, mirpo ngjarjet nuk rodhën ndryshe. Ika si të isha anonim, pra s’mund të ndihem i dëbuar, dhe nuk i mungoj Shqipërisë falë pjesë sime të dukshme, librave.
Opusi Juaj letrar është i pasur dhe i larmishëm në gjini të ndryshme. Në rrafshin gjeografik, jeni botuar në Shqipëri, Kosovë dhe Rumani. Në rrafshin gjuhësor, jeni botuar në disa gjuhë. Në rrafshin tematik, përveç si shkrimtar, jeni edhe përkthyes, gjuhëtar, poet, publicist, editor… Si do ta shkruani një CV letrare?
A.-Ch. Kyçyku: Për mua gjërat janë mëse të thjeshta: “Nisi të shkruante për të mbijetuar, ose kështu iu duk, dhe vazhdon të mbijetojë pothuajse vetëm për të shkruarën”. Jo pak gjëra në fusha të tjera, - me përjashtim të teologjisë dhe të Revistës Haemus, - i kam bërë vetëm kur e kam pasur të pamundur t’i shmang. Në raste të tilla veç, i kam kryer sikur të më ishin caktuar vetëm mua.
Jo vetëm në letërsinë shqiptare, por edhe në letërsinë botërore, të rrallë janë rastet, kur babë e bir janë shkrimtarë dhe merren me shkrime paralelisht. Kjo është rastësi, apo dashurinë ndaj letërsisë e keni “trashëguar” nga babai juaj, Kopi Kyçyku, shkrimtar i njohur? Sa bashkëpunoni me njëri-tjetrin në fushën e letërsisë?
A.-Ch. Kyçyku: Na ka mbetur në Shqipëri një tryezë e zakonshme druri, që do të mund të merrej edhe si njëfarë steme e punës sonë. Në njërën anë gjenden vragat që kanë lënë mbi tryezë bërrylat e tim eti, kurse në anën tjetër vragat e mia. Na ka ndodhur të shkruajmë në të njëjtën kohë gjer edhe me dritë hëne, kur ndërpritej rryma elektrike. Me shaka, përdornim një pasqyrë, e cila e përthyente dritën e hënës në qendër të tryezës. Padyshim, është fat të kesh një baba të tillë. Ngaqë kohërat ishin të rënda dhe s’ishe kurrë i sigurtë se mund të gjeje një shok krejt të besës (besa varej nga ashpërsia e regjimit), unë u bëra shoku më i afërt i tim eti dhe anasjelltas. Falë njohjeve të gjëra që kishte, takova dhe pashë nga afër shumicën e njerëzve me emër a pa emër të asaj kohe, domethënë: edhe të kësaj kohe. Njoha shkrimtarë, gazetarë, politikanë, ish të dënuar të ndërgjegjes, talente të shkelura me këmbë, dështakë të ngritur në qiell, duke qenë i pranishëm në mjedise ku jo kushdo mund të hynte, që nga Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve, Televizioni, redaksi gazetash e revistash, miniera, kolibe fillrojtësish etj. Ishte një fat i rrallë për mua, sepse është në natyrën e njeriut që të mos ruhet fortnga prania e fëmijës diku dhe ta përçmojë vështrimin e këtij të fundit. Kësisoj m’u dha rasti të shoh të lakuriqura qënie dhe gjëra që i mjaftojnë e ndonjëherë edhe i teprojnë letërsisë. Ndërkaq, im atë u përqëndrua në histori dhe në gjuhët e huaja, mësoi gjuhë të tjera, dhe më qëndroi pranë, duke parandjerë se, së shpejti, letërsia e lirë dhe e përkushtuar nuk do të ndëshkohej me burgje e sikterisje nëpër skërka që s’i sheh dot as sateliti. Pas largimit tim nga Tirana, u mbart në Bukuresht, bashkë me nënën dhe me tim vëlla, që të ishim bashkë. Si gjithmonë, edhe tani bëjmë biseda të gjata dhe nuk u bishtojmë debateve. Hartojmë Revistën Haemus, duke ditur me saktësi çfarë do të përmbajnë tre numurat që pasojnë. Fuqia e tij për punë mund të mbushë me zili shumëkënd, gjë që na ka kushtuar jo pak. Hollësira për jetën tonë gjenden në librin e tij “Zinxhiri i anktheve”, që u botua vjet në Bukuresht dhe që mund të çajë gurin me të vërtetat që shpreh. Me kalimin e kohës, bisedat tona ia dolën mbanë t’i shkrijnë kufijtë dhe të krijojnë një botë shqiptare vetëm tonën, botë që mund të zhvendoset kudo pa u cënuar. Nga fjalët e panumurta që ka shprehur gjatë bisedave, dy më kanë mbetur në kokë: “Mos shiko ku boton, por çfarë boton” dhe “Po u përzjeve me krundet, të hanë derrat”. Veç të tjerave, ai ka dhuntinë e aforizmave, por vazhdimisht ia bën dhuratë popullit. Kështu që kemi përherë të pranishëm në biseda edhe Popullin.
Përkthyesi i mirë “duhet” të jetë poet i mirë për të përkthyer një vepër poetike. Por, poeti nuk është e thënë të jetë përkthyes. Shumë emra të mëdhenj të letërsisë kanë flijuar letërsinë (krijimtarinë e suksesshme) për t’iu përkushtuar përkthimit, apo anasjelltas. Ju vazhdoni të shkruani dhe të përktheni me sukses. Cila gjini letrare është më e preferuar për ju?
A.-Ch. Kyçyku: Nuk është shtruar ndonjëherë, madje as për nga larg, çështja që të zgjedh mes shkrimit dhe përkthimit, apo shqipërimit. Në tridhjetë numurat e Revistës Haemus, në revista të tjera, apo në vëllime, jam përpjekur të rijap në rumanisht, për shembull, copëza nga krijimtaria e mbi njëqind e pesëdhjetë shkrimtarëve të shqipes, dhe në shqip nga disa autorë rumunë, pa kurrfarë synimi mediatik, ose thjesht kur jam bindur se pamja e letrave shqipe dhe dhuntia e përkthimit nëpërkëmben, ca nga paaftësia, ca nga forca e zakonit, ca nga babëzia e shumëfishtë e disave. Po ishe përkthyes i mirë, - pra, po dashurove shpirtin e dy gjuhëve, - s’ka nevojë medoemos të jesh edhe poet. Kurse po ishe Poet, vërtet s’ke pse të jesh edhe diçka tjetër. Se etje të kësaj natyre na kanë marrë shpesh më qafë neve shqiptarët: kemi dashur të jemi edhe viganë të mendimit, edhe poetë, edhe përkthyes, edhe shqipërues, edhe burra shteti, edhe të pavdekshëm në të katërmbëdhjetë anët. Prandaj edhe ua marrim erzin brezave që vijnë.
Ju shkruani njëherazi edhe në shqip, edhe në rumanisht. Kur shkruani rumanisht, a natyralizoheni si një shkrimtar rumun, apo kur shkruani shqip shëtisni buzë liqenit të Pogradecit? Cila gjuhë ju tërheq më shumë kur shkruani? Por, në cilën gjuhë, mendoni, keni më shumë suksese?
A.-Ch. Kyçyku: Të shkruash edhe në një gjuhë tjetër, joamtare, nuk don të thotë se po shformon shpirtin, ose po prish përbërjen e gjakut. Kemi vetëm një shpirt, i cili është i aftë t’i flasë e t’i shkruajë të gjitha gjuhët e mundshme. Besoj se çdo shkrimtar dy a trigjuhësh ka një përvojë krejt të vetën. Në rastin tim, siç ka ndodhur ta them edhe më parë, gjuhët pastrohen dhe pasurohen mesveti. Letrat shqipe kanë paraardhës të shquar në këtë lëmë, duke nisur me Naimin, që ka shkruar edhe në greqishten e vjetër, edhe në persisht, ku njihet si “klasiku i mbramë i poezisë persiane”.
Siç u përmend më lart, vepra Juaj u botua në Kosovë dhe u mirëprit si nga lexuesi, ashtu edhe nga kritika letrare. Mendoni në të ardhmen të botoni edhe vepra të tjera atje?
A.-Ch. Kyçyku: Njihem tashmë si autor kosovar, ndonëse jam lindur në Pogradec, jam shkolluar në Tiranë dhe jetoj në Bukuresht. Dëshira ime është që në Prishtinë të më botohet të paktën nga një libër në vit.
Kolonia shqiptare në Rumani dha kontribut të çmuar gjatë Rilindjes Kombëtare, me emrat më të nderuar të Rilindësve. Ç’ka “ngelur” nga ajo “epokë e artë”. Sa është aktiv komuniteti shqiptar në ditët e sotme?
A.-Ch. Kyçyku: Thuhet me të drejtë se Mërgata “bëri Shqipërinë”. Nga pikëpamja kulturore, kam bindjen se Mërgata e tanishme ka filluar dhe është në gjendje të ringjizë vetë shpirtin e shqiptarisë. Për Koloninë Shqiptare të Bukureshtit janë thënë e shkruar shumë gjëra, por një histori e vërtetë dhe e paanshme besoj se do të shkruhet së shpejti. Nevojitet diçka e tillë, sepse mitologjizimi i pafré dhe për forcë zakoni e pengon njeriun të rritet shpirtërisht. Thënë më troç: përsa kohë ndodhem këtu, të paktën për mua, kjo Koloni s’ka si të jetë thjesht një mit.
Dy kolosët e letërsisë rumune, Eftimiu dhe Eminesku, sa janë të njohur në letërsinë shqiptare? Sipas opinionit Tuaj, është e arsyeshme t’i quajmë poetë “shqiptarë”?
A.-Ch. Kyçyku: Dihet se të dy krijuesit që sapo përmendët janë mjaft të njohur, falë shqipërimeve të kahershme të Lasgushit, Mitrushit etj. Kuptohet që shqipërimet asnjëherë s’mund të jenë të përsosura, sidomos ngaqë arti i Emineskut, ta zemë, është gati i pafundëm. Ka poema të tij, si “Glossa”, “Oda në metër antik”, “Memento mori” apo sonetet, që vërtet të detyrojnë të shkrihesh në shpirtin themeltar të rumanishtes. Eminesku mbetet sjellësi i thelbeve të Krijimit në rumanisht, gjë të cilën në shqip e kreu fillimisht Lasgushi. Miku dhe botuesi i parë i Emineskut, Titu Majoresku, shkruan diku se, para vdekjes, Eminesku ka dashur të mësojë shqipen, duke e cilësuar si gjuhën më të pasur. E kur themelvënësi i poezisë rumune shprehet kësisoj për shqipen tonë, them se s’ndihet më nevoja të synojmë ta nxjerrim shqiptar. Në rastin e Eftimiut, rishfaqet tërthorazi pendesa përjetë e vonuar e ballkanasve: i flakin talentet udhëve, i braktisin, ua mbyllin të gjitha shtigjet, nuk arrijnë t’i rrënojnë, e kur këta tashmë kanë ngadhnjyer në hapësira të tjera kulturore, turren t’i ribirësojnë. Si puna e ca prindërve të papërgjegjshëm, - që të mos themi të dalë mendsh, - që e hedhin foshnjën ferrave, më pas nuk bëjnë dot fëmijë, dhe bredhin gjyqeve e redaksive për të gjetur pjellën. Një foshnjë e tillë ishte edhe Edipi, ndonëse gati asnjë Edip s’ka ndërmend të vrasë prindërit për t’u gdhirë mbret…
Kur vargu apo e tërë poezia e dikujt më ringjall një pamje, një aromë, një shije të asaj Shqipërie që është vetëm e imja, poeti përkatës mund të quhet, qoftë edhe përkohësisht, poet shqiptar. Ndonëse edhe pa të, shqipes nuk i mungojnë poetët.
Sa jeni i kënaqur me vlerat artistike të poetëve të sotëm shqiptarë që i përktheni në rumanisht? Si mirëpriten tek lexuesit rumunë, që është kombi më i madh në Ballkan?
A.-Ch. Kyçyku: Gjithmonë kam lexuar shumë poezi dhe e them pa ndrojte se kam tashmë aq përvojë sa të nuhat me të parën ku fle poezia e mirëfilltë. Përndryshe, poezia ka një mënyrë krejt të vetën për të të grishur, befasuar, trandur, zvjerdhur etj. Këto kohëra janë të hidhura për poezinë qoftë edhe ngaqë emrat e rrënjosur në vite rëndojnë ende si ndonjë bunker mbi frymën e re që krejt natyrshëm duhet ta ngulitë poezinë shqipe në Tempullin e Poezisë së Epërme. Ka shumë zëra, qarkullojnë me dhjetramijëra vargje, tituj, antologjira, metafora, por ende ka pak grykë. Ka pak mushkëri që mund të marrin përsipër me vetëdije të plotë (jo falë fatit vetjak tragjik) shpirtin e shqiptarisë në prag të globalizimit.
Siç e thonë shpesh edhe në folklor, “rumunët linden poetë”. Kanë një nga poezitë më të fuqishme në botë dhe e çmojnë poezinë e huaj, por e çmojnë ashtu siç çmon arin një pasanik, të cilit s’i del koha të çmallet me paratë e veta. S’ka vend për flatrime poetike këtu: secili bën poezinë që mundet dhe çmon, në radhë të parë, atë që bën.
Zoti Kyçyku, siç e dini, në SHBA në vitin 2001 u formua Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë, që tubon në gjirin e vet mbi 40 krijues letrarë shqiptarë. Disa prej tyre i keni përkthyer në gjuhën rumune. Si i gjetët lidhjet me ta dhe nga çfarë karakterizohet arti i tyre letrar në krahasim me krijuesit në Shqipëri?
A.-Ch. Kyçyku: Po e them tani për herë të parë se lidhjet e mia me shqiptarët e Amerikës dhe me tokën amerikane janë shumë më të hershme dhe më të thella. Eshtrat e stërgjyshit tim, Aleksandër Kyçykut, prehen ende në atë tokë. Historikisht, hapësira e pogradecarëve është ndarë në tri pjesë: qyteti, Vllahia (Rumania e sotme) dhe Amerika. Amerika dhe Vllahia nisnin aty ku mbaronte Pogradeci. Shumica dërrmuese e pogradecarëve kanë mërguar në Amerikë, madje edhe sot e kësaj dite gjejnë atje “tokën e premtuar”. Mbi katër familje të fisit tim jetojnë në Amerikë, pa përmendur shokun tim të ngushtë, piktorin Enton Panariti, dhe të tjerë. Në bibliotekën tonë në Tiranë, një vend nderi zinin ata libra mrekullues të shqipëruar nga Noli, - “Hamleti”, “Makbethi”, “Jul Qezari”, “Zonja Ingra e Okstrotit”, “Armiku i popullit” etj, - dhe që shënonin në faqet hyrëse “E shtypnë shokët e Amerikës”. Stërgjyshi na i dërgonte të gjitha botimet, deri në vitin 1958, kur ndërroi jetë. Si shkrimtar, bashkëpunova fillimisht me gazetën “Dielli” të Bostonit, pastaj im atë dhe unë përkthyem dhe botuam në Haemus e në revista të ndryshme rumune pjesë nga krijimtaria e të ndjerëve Bilal Xhaferri e Arshi Pipa, poezi a prozë nga Anton Çefa, Gjekë Marinaj, Adnan Mehmeti, Luigj Çekaj, Ejvis-Maria Xhajanka, Kolec Traboini, ose paraqitëm libra të Ramiz Gjinit dhe të të tjerëve. Pata nderin që revista “Pena” e Shoqatës suaj të më botonte disa shkrime, kurse “Iliria” - ese kushtuar librave të mi.
Sa i përket krijimtarisë së shkrimtarëve shqiptarë në Amerikë, çmoj në radhë të parë përkushtimin dhe fuqinë e tyre për të mos e braktisur shkrimin në lug të një bote globale. Sepse begatia dhe liria e shprehjes nuk janë përherë të mbara për shkrimin. Pastaj jo të gjithë mërgimtarët janë patjetër edhe shkrimtarë, gjer edhe kur të gjithë shkrimtarët jetojnë në mërgim. Në këtë fushë, duhen vlerësuar sidomos hapësirat, tiparet vetjake dhe shprehitë që na shquajnë nga njëri-tjetri, jo vetëm gjërat që na bashkojnë, përndryshe s’do të kemi ç’të lexojmë, krijimtaria e mërgimit do t’i ngjante së ashtuquajturës “letërsi burgu” dhe kjo do t’ia përligjë heshtjen dhe shpërfilljen botës zyrtare.
Edhe historia, edhe politika shqiptare, por nganjëherë edhe vetë Zoti harroi me dekada për fatin e Shqiptarëve në Luginën e Preshevës. Tirana dhe Prishtina zyrtare ishin dhe ende janë “të zanura” me problemet e tyre. Si duhet të integrohen Shqiptarët e Luginës së Preshevës në jetën kulturore gjithëkombëtare?
A.-Ch. Kyçyku: Përfytyroni ç’ishte në gjendje të bënte njeriu i shekullit XX, - dhe të mendosh sa shqiptarë e morën këtë diplomë a medalje! - tek guxoi t’i ndante fajet e veta me Zotin. Dramat e shqiptarisë duhet të na e shpalosin sa më qartë durimin vërtet të pakufishëm të Zotit. Ai fal dhe harron; historia bën krejt të kundërtën, as fal, as harron. Kur thua “zyrtare”, natyrshëm duhet të nënkuptosh një hapësirë që nuk ka nën kontroll gjithçka. Zyrtaría i ka tashmë mjaft borxhe kulturës dhe Mërgatës Shqiptare. E kur u pa qartë se, për të paktën gjysmë shekulli, qendrat zyrtare mbajtën nën harresë, ose nuk arritën të nxirrnin në kujtesë pjesë të shqiptarisë, pse nuk u thirr në ndihmë kultura, qoftë edhe duke ia shtuar borxhet zyrtarisë? Varet shumë se në ç’drejtim i mbajmë shpresat. E kemi të qartë se edhe tani bota shqiptare përdor një sasi të hatashme harrese, në të gjitha drejtimet, kryesisht kundër vetvetes. Dhe kjo po ndodh në histori, jo në Zot. Lëvizja të kujton një njeri që thyen furishëm çdo pasqyrë a qelq ku i fanitet vetja. Por këtu s’jemi në një botë pasqyrash, sepse brezat që vijnë s’kanë ndërmend të derdhin lotë për ndërgjegjet e rënduara të këtyre që shkojnë. Kur e stërvit njeriun të harrojë, ai humb shqisën e përzgjedhjes dhe harron gjithçka. E ka thënë bukur një burrë shteti rumun: “Kombin s’e kemi trashëgim nga stërgjyshërit, por nga stërnipërit”.
Në Nju Jork takova një artist të madh shqiptar. Kishte shëtitur shumë vende të Botës… Pyetjes për Luginën e Preshevës, ai, duke i rrudhur krahët, iu përgjigj: “Kam menduar se Presheva është brenda kufijve të Kosovës…”. Me fjalë të tjera, kur intelektuali shqiptar nuk i di qytetet shqiptare, e flet me mburrje për qytetet aziatike apo afrikane, pa dashje, Shqiptari i Luginës e ndjen veten pak të dëshpëruar. Është fajtore gjeografia politike shqiptare, apo vetëdija kombëtare tek shqiptarët?
A.-Ch. Kyçyku: Sikur mangësitë e këtyre të mëdhenjve të mbeteshin vetëm në vathën e gjeografisë, gjërat do të kishin qenë krejt ndryshe. Por një ditë do ta marrin vesh se, në fund të fundit, dijenitë e tyre në këto punë pothuajse s’ngrenë peshë dhe se ata më kot sillen sikur vetë fati i planetit varet prej tyre.
Distanca gjeografike, nga Bukureshti në Bujanoc, është në favorin Tuaj, për të vizituar qytetet shqiptare në Luginë. Çfarë mesazhi do t’iu çoni atyre?
A.-Ch. Kyçyku: Për shumë arsye, unë udhëtoj rrallë. Kjo nganjëherë krijon keqkuptime dhe mbetje hatri ndër miq. Në parim, s’më pëlqen të ndjek, apo të tërhiqem zvarrë nga librat e mi, si puna e atij gjahtarit nga qentë. Krahasimi çalon pak dhe bart një shije blasfemie shakatare, por pahon qartë nevojën për liri të gjithanshme që duhet të ketë shkrimtari. Po ta sjellë rasti, do të mbërrij edhe në Luginë, ku dua të shkoj thjesht si shqiptar, jo medoemos edhe si shkrimtar.
Viti 2007 ishte një vit i rëndësishëm për Rumaninë, sepse ajo u antarësua në BE (Bashkimin Evropian). Si e priti populli rumun këtë eveniment? Dhe, pa dashje, na shkon mendja tek Shqipëria, me dëshirë që edhe ajo t’i bashkangjitet BE-së, për t’iu mundësuar shqiptarëve lëvizjen e lirë dhe oportunitetin për vende të lira pune dhe për një jetë më të begatë. Sipas jush sa është afër kjo ditë?
A.-Ch. Kyçyku: Këto ngjarje kanë diçka nga dasmat. Disa urojnë e bekojnë, disa urojnë e mallkojnë, ca me shpirt, ca vetëm me gjuhë, ca të tjerë bëhen xurxull, ca rrihen, vjellin, këndojnë, hedhin valle. Por vetëm Zoti e di si do t’i vejë filli Martesës. Le të shpresojmë, - nuk e di për të satën herë, - se fjala e Evropës shpirtërore do të ketë pak më tepër peshë se fjala e Evropës politike.
Revista evropiane “Haemus” botohet nga dy emrat më të njohur të botës letrare shqiptare në mërgatë. Për koiçidencë, kanë lidhjen familjare babë-bir. Me qindra krijues të letërsisë së përbotshme, falë punës Suaj kanë arritur të flasin shqip, siç flasin rumanisht me qindra krijues shqiptarë në faqet e revistës në fjalë... Le të kthehemi për disa çaste në të kaluarën, duke përkujtuar numrat e parë të revistës dhe metamorfozën e saj deri në ditët e sotme. Sa mendoni se ia keni arritur misionit tuaj letrar?
A.-Ch. Kyçyku: Nuk e teproj të them se nuk ka qenë aq fjala për një metamorfozë se sa për një zhvillim mëse të natyrshëm. “Haemus”-in nuk nisëm ta bënim si ndonjë shaka, as për të fituar famë e pará, e as për të fyer ata që s’i bënin dot gjërat siç duhej. Kjo punë nisi me shumë ndershmëri e flijim dhe vazhdon të jetë një “odë” për intelektualët dhe krijuesit ballkanas dhe evropianë. Oda është tejet shqiptare. Ajo që u arrit me 30 numurat e parë mbetet gur themeli për numurat që pasojnë dhe që besoj se do të befasojnë për mirë. Bashkëpuntorët, miqtë dhe dashamirët tanë të deritashëm, - që nuk janë të paktë për nga cilësia e punës, - e dinë se “Haemus”-i ecën sipas një kohe të mëvetësishme, njëlloj si ndonjë qënie e gjallë e pavarur. Një pamje tjetër e tij do të përshfaqet së shpejti, njëheresh me botimin e pjesëve të zgjedhura.
Nga një mësues në një zonë malore, ose në Pogradec, deri tek docenti dhe pedagogu në universitete të ndryshme rumune. Kujt i keni “borxh” më shumë: Universitetit të Tiranës, apo atij të Bukureshtit? Sa ishte e vështirë kjo rrugë? Si u arrit ky sukses?
A.-Ch. Kyçyku: Më është bërë zakon që suksesin ta shoh si njëfarë “dështimi që shtyhet (vonohet)”. Bota universitare është për nga natyra e heshtur, plot kundërthënie, vështirësi, por sjell edhe kënaqësi intelektuale të rralla. Mësimdhënien e trashëgoj nga farefisi dhe më është dukur mëse e padrejtë që të rrish i ngrirë a i tërhequr, kur mund t’iu përcjellësh të rinjve diçka vendimtare për shpirtin, sidomos në këto kohëra. Mësimdhënia është edhe “puna ime e përditshme”, që më jep rrogën. Dua të përmend se, qysh nga viti 2002, në lëndën “Elemente të kulturës dhe qytetërimit ballkanik”, përfshiva një kapitull më vete kushtuar poezisë, prozës dhe qytetërimit shqiptar, - gjë që ndodhte për herë të parë, - shoqëruar me pjesë në rumanisht nga letërsia dhe mendimi shqiptar, ose mbi 25 punime diplome që kam drejtuar, të gjitha të botueshme si libra më vete. Tani jam përqëndruar kryesisht në projektet evropiane të tipit Erasmus, si dhe në revistën universitare “ComUnique” që e bëj bashkë me studentët e mi. Jo rrallë mendoj se fshati ku më caktuan po bëhet global, është mjaft i thepisur për nga hallet dhe i ngjan Pogradecit për nga hijeshia dhe fuqia frymëzuese.
Pas kaq viteve larg në mërgim a i keni parashtruar vetes pyetje: më shumë kontribuat që vendosët të jetoni dhe krijoni në Rumani, apo të kishit vazhduar me këmbëngulje të jetonit në Shqipëri?
A.-Ch. Kyçyku: Kjo pyetje do të kish pasur njëfarë domethënieje po qe se unë do të kisha hequr dorë nga shqipja dhe nga letërsia. E përmenda se nuk ka qenë fjala aspak për këmbëngulje. Me Fatin ndodh si në atë rrëfenjën, ku njërin po e çonin në morg. Ngrihet nga qivuri dhe bërtet: “Pse po më çoni në morg, unë s’kam vdekur…”. Tjetri i përgjigjet: “Rri i qetë, se s’kemi arritur akoma!”. Nuk më duket e drejtë të zgjatem, sepse ende nuk është botuar as gjysma a librave që i kam tashmë të shkruar.
____________________________________________
* Pjesë të kësaj bisede janë botuar në Revistën “Perspektiva” të Bujanocit në pranverë 2007 dhe në Gazetën TemA të Tiranës.
Plaku erdhi sërish buzë Detit të Zi për të blerë një sy. Por edhe për të kaluar një muaj tjetër mjalti. Zakonisht kthehej në Perëndim me një muaj mjalti më shumë dhe me të njëjtin numur sysh. Pesë vjet e gjysmë më parë, tek vërente i trembur se si gjysma e gjërave që mund të shihte kish nisur të gjysmohej, vendosi të këshillohej me një falltare aziatike. Kish edhe ai të drejtën të shihte si dukej dynjaja dhe qëniet që e popullonin para se të jepte shpirt. Falltarja i hulumtoi yjet dhe satelitët, guriçkat qiellore dhe shtjellat e pluhurit, i lëçiti runat, ra në kllapi largpamëse, u fjalos gjëregjatë me ca shpirtra, i shkoqiti letrat e Tarot-it, dhe ia tha troç: Atje ku t’u fik, po atje duhet ta blesh. Plakut i qe fikur syri i djathtë në vendlindje, papritmas, në gjumë, dhe pat ngelur i çmeritur nga pamëshira e fatit. Plaku nuk e pat humbur syrin as gjatë Luftës Botërore, kur rreziku që ta humbje njërin, apo edhe të dy sytë, ishte dy herë më i madh se rreziku që të humbje kokën. I vinte rëndë të blinte një sy të majtë në vendlindje, ndoshta ngaqë përbuzte mënyrën se si e shihnin të vetët botën. Për më tepër tani kur vendet ishin në bashkim e sipër dhe ai mund ta blinte syrin në një hapësirë pakrahasimisht më të gjerë, ishte pakashumë njëlloj sikur ta blije atje ku të qe fikur. Pat marrë vesh asokohe se kafshëve të Ballkanit u qe dhënë leja të ngjëronin ca botë të lirë me vështrim, dhe pat arritur në përfundimin se sytë e kafshëruar nga pamundësitë janë më të gjallë, më të qëndrueshëm, sepse kanë parë shumë në burgimin e tyre.
Pensioni i dilte e i tepronte Plakut që të blinte nga barbarët gjer edhe syrin e ndonjërit prej zotave të tyre. Mund t’u falte, në këmbim, ose si bonus, nëse shtrohej nevoja, syrin e vet të shuar, bashkë me një nga ato kutiza qelqi ku prehen mbetjet e shenjtëve, në varësi të shitësit, që të vendosej në ndonjërin prej muzeumeve a mejhaneve të çartura që hapeshin këtejpari çdo muaj. Mbi kutizën prej qelqi mund të gdhendej fjalia „Sy perëndimor - sheh atë që s’ta pret mendja”.
Si zakonisht gjatë dhjetë behareve të mbramë, kur shpinte kockat anës detit dhe i freskonte falë masorëve të verbër, Plakun e priste në aeroport Samy, gjysma më e shijshme e muajit të mjaltit. Samy sapo kish mbushur tridhjetë pranvera të nxehta dhe qe bërë edhe më epshndjellëse dhe fëminore pas kalimit nga emri fshatarak i lindjes në ndërplanetarin Samanta, shkurt Samy. Ia kalonin mjaft këndshëm sëbashku, ndonëse Samy kishte një dashnor në ushtri, ose në hapsanë, teksa Plaku nuk pat rënë në dashuri ç’prej nja gjysmë shekulli. Gruaja e Plakut nuk kish ndryshuar fare gjatë asaj kohe dhe as nuk qe gremisur matanë. Ishte një kujtesë vrastare dhe gjitharë që peshonte sa dy lopë shtatzëna, dërdëlliste kur s’e dëgjonte kush dhe bëhej varr kur duhej ulërirë me sa kishe në kokë. Më saktë: sikur rronte për të shijuar varrimin e Plakut. Nga ana tjetër, Plaku s’para kish pasur kohë t’ia ndjente mungesën e dashurisë përgjatë një jete ku të jesh i dashur për dikë shpesh nënkuptonte të ishe krejt i parëndësishëm.
Samy e priti në doganën e aeroportit, vigjilente si ndonjë korb, se Plakushi tani shihte më dobët dhe rrezikohej të binte në kthetrat e ndonjë nimfomaneje, ndonëse, në rastin e tij, po ta gjykojë për nga fytyra, për nga eshtrat dhe magjia që shpërndante, nimfomania më e thekur mbetej skleroza, për të mos thënë Mortja.
Samy rrinte mbështetur tek gardhi i ndryshkur që ndante Ballkanin nga qiejt, duke mbajtur mes gjinjve, njëlloj sikur t’i qe harlisur nga rrënjët e sisëve, një tufëzë trëndafilësh të kuq si gjaku i rinisë, si ai gjak që nuk merret as me çikërrima e as me thelbe. Për një grimë, Plaku pati përshtypjes se gjoksi i Samy-t qe hedhur në erë nga malli, ose kish nisur të villte ca flakë në trajtë lulesh.
- Oh, my soul, my life! - bërtiti Samy duke shpërthyer në lotët e saj të përhershëm. Mua shkatërruar malli ty, Plakush im. Zot di si mbijetuar…
Ishte magjepsëse, si gjatë mbrëmjes së hershme kur Plaku qe ulur të pinte një whisky pas masazhit, në barin e hotelit, dhe ajo e pat këqyrur si ndonjë qenushkë e trishtme, me syçkat e thithet e përlotur në mënyrë të atillë, sa mund të betoheshe se mbarë tranzicioni vajtonte veten përmes tyre. Pat qënë dashuri me treçerek shikimi, sepse Plakut i qe fikur syri i majtë, – ndonëse kjo s’para binte në sy, – dhe të dy bashkë, duke llogaritur edhe ndikimin e lotëve të saj, mezi sajonin dy sy të plotë.
Natën e parë të ritakimit bënë dashuri si marrokët. Plaku ishte një hudhër e vërtetë: kokën të bardhë, bishtin të gjelbër. Samy dukej të qe varfëruar ndjeshëm gjatë kësaj periudhe, sepse klithmat e saj qenë pasuruar e stërholluar. Plaku ishte gjithmonë i ngjethur nga ndjesia se, në fakt, nuk e shtynte bishtin e hudhrës brenda seksit përvëlues të Samy-t, por në gojën e një truri poliglot dhe stereo, i cili, i çarvalitur dhe pa shpresë, niste ulërinte në gjuhë të panjohura. E kur Plaku lëshonte në luftë gjuhën e vet, Samy-n dhe trurin që mbante poshtë barkut i kaplonte lemza, një lemzë që i harronte të gjitha gjuhët,
Nën çarçaf, në dritëzën e tre syve të dashurisë, Samy i dha zemër duke theksuar se kësaj here, kësaj vere, do ta gjejnë medoemos syrin e humbur. Pat biseduar ajo me dikë, pat shkulur një premtim. Se kohët kishin ndryshuar dhe këta shkërdhatat e Ballkanit qenë ftilluar. Ca vite më parë nxirrnin në shitje për dy aspra të gjitha veshkat, bolet, ose llokma befasuese stomaku, mushkërish, mëlçish, shpretkash, rripa damarësh, kocka e aorta, kurse tani u patën rënë erë çmimeve të vërteta dhe suleshin të prishnin tregun. Po Plakushi të rrinte i qetë, se kësaj here nuk do të kthehej mbrapsht përveçse me të dy sytë në ballë. Me sytë krejt siç qe pjellë, sa as ai vetë s’do të dallonte dot se cilin sy e kish të lindur e cilin të blerë. Samy ëndërronte të mbetej me barrë me Plakun, t’i falte një vogëlush bukurosh e me një okë tru, një djalë dy a tri a pesë gjuhësh, ti dëgjon mua, zemra im, – dhe, veç të tjerash, babai i ardhshëm, kish të drejtën ta shihte birin të plotë. E po ta këqyrje ngjarjen me realizëm, një sy, bashkë me operacionin, nuk kushtonin as sa ç’shpenzonin ata gjatë gjysmës së muajit të mjaltit nëpër restorante, dyqane veshjesh, stolish etj. Me një thërrime fati, duke flakur tej keqardhjen që nuk e kishin zgjidhur atë punë vite më parë, kur çmimet ishin më njerëzore, Plaku do të kthehej në vendlindje me një muaj mjalti e gjysmë.
Patën hequr dorë beharin e shkuar nga blerja e ndonjë syri prej qelqi a prej deleje. Syri prej qelqi mund të luante një rol të mbrapshtë në dashurinë e Plakut, duke ia rritur rrezikshëm kthjelltësinë dhe paanësinë. Një sy prej qelqi cënonte baraspeshën që lypte një dashuri e marrë, teksa për një sy deleje, dhije a barngrënësi tjetër, as që ndihej nevoja. Plaku qe i bindur se ato që thoje vareshin ndjeshëm nga ato që shihje e ndruhej se mos, pas shartimit me sy deleje, e kapnin blegërimat.
Mëngjesin e parë të këtij muaji mjalti, pasi pinë kafenë dhe lëngun e frutave në ballkon, Plaku tha të shkonin në Pazar dhe të blinin sa më shumë petulla me reçel. Po ia merrte frymën nepsi. Në vendin e tij, përveç grave, edhe petullat dukeshin si dorashka mamísh, ose si copa pelteje të ndenjur. Samy mezi priste të mos e kundërshtonte për asgjë, u kreh, u lye me të gjitha, u spërkat me parfum, veshi fustanin e ri ngjyrë trëndafili, dhe zbritën në Pazar. Aroma e petullave i trullosi. Zëra të ngjirur, ende në zhgjëndërr, i ftonin në tri a katër gjuhë ndërkombëtare që të bënin një shëtitje rreth qytezave të lashta bregdetare, mes rrënojash romake, gurësh mesjetarë, varresh plot mbishkrime e shënja të papërkthyeshme, me llandonin më të këndshëm në Evropë, të udhëhequr plot romantizëm nga kuajt (emrat e kuajve).
- Jo keq një shëtitje, - tha Plaku. Unë mall shëtitje llandon.
Samy nuk u përgjigj.
Plaku u kthye drejt saj dhe vërtikthi ndjeu t’i hipte ajo nxehtësia e helmët dhe kutërbuese e xhelozisë. Samy kundronte kuajt. Në fakt: i përpinte me sy. Me dy a më shumë sy. Mbante pjatëzën me petulla në duar, e ngurosur, dhe nuk e shqiste dot vështrimin nga kuajt. Domethënë: nga falluset e kuajve.
- Çfarë parë shpirtka?
E meqë e dinte gjuhën e Samy-t disi më mirë se një kalë, e meqë Samy dinte si t’i jepte shpjegime në po atë ndërgjuhë të mangët e gudulisëse, – se Plaku vetëm në atë gjuhë pranonte shpjegime e sqarime, pa u bërë dyshues, – Samy e puthi në faqe dhe ia platiti frymëzimin prej gagaçi që s’ndalet pa i thënë të gjitha, duke i pëshpëritur:
- Unë dhemb shpirt për kuaj, honey. Samy dashuri shumë kuaj, qena, trëndafila.
Plaku u qetësua njëfarësoj. Gjymtyrët e kuajve ishin në përgjithësi drobitëse për nga madhësia, por këtë vit sikur qenë rritur e trashur si për të mos lënë vend as për një gisht mëshirë ndaj meshkujve njerëz. Mbase qenë dyfishuar nga varfëria. Kuajt qenë dobësuar mjaft, qenë ligur, e mbase dobësimi ishte një mënyrë e fshehtë për të rritur penisin.
Rodhi një ditë e paharrueshme për Samy-n dhe Plakun. Kishin bërë plazh krejt lakuriq mbi rërën e nxehtë, duke pirë birrë akull dhe duke u lazdruar në ujë me peshqit që rrinin sa më larg sipërfaqes për shkak të sgalemëve e sorrave të çartura nga uria. Kishin marrë një ngjyrë bronzi që të kujtonte pashmangshëm përjetësinë, ose të paktën jetëgjatësinë, dhe vetëm pasdreke Samy-n e peshkoi dhunshëm, me sa duket, nga larg, mallkimi i mikut të vet ushtar a burgaxhi, sepse i erdhën zakonet. U ngashërye plot maraz. Pastaj u shkreh në vaj sikur t’i kish vdekur ndonjë sy. Plaku rropatej ta qetësonte dhe të sillte ndërmend se në ç’vit qe nisur ushtar, ose burgaxhi, miku i saj vendas. Plaku nuk e dinte sa mund të zgjaste një ushtri, po të mos shartohej me ca burg, në këto troje. Nuk dinte kaherë hollësira rreth ushtrisë, ndonëse pat bërë një nga më të çuditshmet ushtri të kohës. Patën qënë muajt e fundit të Luftës së Dytë Botërore. Në përputhje me një dekret të fshehtë, qenë rekrutuar nja nëntëdhjetë djelmosha ende buzëqumësht nga zona ndërkufitare ku banonte Plaku dhe qenë dërguar në vijën e frontit. Por jo në atë frontin për ku marshoje në mish, eshtra e idealizëm e nga ku ktheheshe vetëm pa frymë, i mbështjellë me flamur, që të dëgjoje me veshët e mortit ca fjalime të mërzitshme, ca të shtëna, ca gogësima topash, dhe të mbaje ca medalje të ftohta në gjoksin më të ftohtë se medaljet. Kjo: në rastin kur nuk t’i qëronin kockat shpendët grabitqarë apo hienat, ose kur nuk sosje në ndonjë gropë të përbashkët dhe s’dije medaljet e kujt do të mbaje po të të gjenin. Por nuk pat qënë as fronti ku lije kockat në emër të ca ideve madhore. Jo. Legjioni i Plakut kishte një mision krejt të veçantë. Prisnin në breg të frontit derisa një zë i trashë, njëlloj sikur po luante rolin e Otellos, u jepte urdhër të merrnin filan uniformë e të shkatërronin armikun. Kishin mbi katër lloje uniformash dhe duhej të bënin pluhur e hi të paktën tre grupe armiqsh për vdekje. Njëra nga uniformat ishte e armiqve të sotëm. Tjetra ishte e aleatëve të sotëm. E treta ishte e ca armiqve apo aleatëve të mundshëm. Kurse të tjerat ishin uniforma të qethura zero, pa shënja, pa grada, pa ngjyra që mund të përshkruhen, ndofta e ca ushtrive që ende nuk qenë themeluar. Asisoj pat ndihmuar Plaku që kufijtë dhe lavdia e luftës të viheshin në vendin e duhur.
- Samy mërzitur? - pyeti Plaku.
- Jo, zemra, - u gjegj ajo. Samy nervoze për shkak zakone, por më shumë për shkak syri yt.
Qe trishtuar, gati të humbte shpresat, se ndërmjetësi i syve, ai që i pat premtuar ta ndihmonte në blerjen e syrit, nuk po jepte asnjë shënjë jete. Nëse ai nuk bëhej i gjallë deri në mbrëmje, Samy do t’i shkonte në zyrë dhe do t’ia shkulte gjer edhe nga balli atë sy aq të çmuar.
Dikur Plaku ia doli mbanë ta qetësonte. E ftoi me gjestet e një kalorësi në shëtitjen rreth qytezës ku po kalonin muajin e mjaltit, me llandonin më romantik të Evropës, – karrocieri ngulmonte se mbretëresha e mbretër të pakurorëzuar qenë endur me të drejt kulmeve të lumturisë, – kurse më vonë, nëse premtuesi i syrit dilte i pacipë, Samy le të shkonte ta gjente dhe të kthehej në krahet e Plakut me syrin gati. Po ta merrje punën shtruar, robi s’kish pse t’i mashtronte, sepse nuk bëhej fjalë për ndonjërin nga sytë e vet dhe, për më tepër, ai sy nuk po dhurohej, por po blihej me valutë në dorë. E shuma nuk qe krejt për t’u hedhur në plehëra, apo jo? Veç të hollave, Plaku dhe Samy falnin syrin e fikur të Plakut, që të vendosej në ndonjë muzeum, ose qëndër tjetër kulture, në një kutizë të punuar me dorë, me mbishkrimin „Sy perëndimi – dhuruar me gjith shpirt”.
Samy e puthi gjatë në buzë. Zgjodhën njërin nga llandonët më të hijshëm në Evropë, – me stol të veshur në mëndafsh të trashë, vishnjë, me një fener të ndezur dhe shtizë për flamuj – të dehur lehtas nga era e urinës mbi barin e tharë, dhe u nisën të çmalleshin me qytezat buzë Detit të Zi, me hapësirat që ndrynin aq kujtime të shenjtë për ta, aq vargje të pashkruar, të cilët as heshtja, as gjuhët amtare të secilit e as zbrazëtitë e errëta të gjuhës së përbashkët nuk patën mundur t’i prishnin.
Karrocieri ishte një jevg i moshuar, rruar si dhëndërr, lyer me kolonjë të lirë, i pastër e plot humor. Nuk dukej mjellmofil. Në rini pat gërvishtur në krahun e djathtë një sirenë, e cila tani, falë vyshkjes së lëkurës, ngjante me një shtrigë në çitjane. Çonte një jetë mëse të thjeshtë: kur nuk shëtiste mysafirë me llandon, bëhej xurxull, shtonte shpurën e fëmijëve, ose frynte tollumbace shumëngjyrëshe, të cilat i shisnin nëpër parqe nipërit, mbesat dhe të gjithë stër-et që pasonin. I pëlqente jashtë mase të frynte tollumbace shumëngjyrëshe; e përjetonte atë zeje si një varg rrëfimesh që lehtësonin shpirtin.
Plaku filloi të merrej vesh për mrekulli me karrocierin, – Rumb e kishte nofkën, – dhe s’mund të hiqte dorë nga një bisedë më e shtruar me të. Një muhabet i nisur në llandon, vijuar në ndonjë pijetore, në atë hapësirë ndërkombëtare e frymëzuese ku analfabetët vllazërohen shpejt me mosnjohësit e gjuhëve të huaja. Samy buzëqeshte gjithnjë e më me zor. Plaku donte ta njihte edhe më mirë jetën e mjeranëve të këtushëm, por edhe jetën e kuajve e madje edhe të karrocierëve. Rumbi i tha se hamshori që po i shëtiste quhej Isaf. Emri rridhte nga turqishtja dhe kish kuptimin mjaft, boll më, ose inaf, si i thoshin inglizët. Ishte më i hijshmi, më i forti dhe më gjakpastri hamshor i këtyre trevave, prandaj Rumbi e kish pagëzuar Inaf, që të mos binte mësysh. Më tej s’kish ku të shkonte raca e kuajve. Nuk qe pjellë akoma pela që mund të lindte një hamshor më të fisëm, më bukurosh, e që t’i donte njerëzit, pavarësisht nga mosha e gjuha, më fort se Inafi (alias Isafi).
Është bërë synet Isafi, pyeti Plaku dikur. A, jo, qeshi Rumbi, është mendimtar i lirë.
Qe ulur mbrëmja dhe Samy nuk pati më durim. I luti ta përcillnin deri tek cepi lindor i qytezës, e puthi Plakun, e përshëndeti me dorë dhe iku pas syrit të majtë. Nuk qe nevoja ta shoqëronte kush. Dashura ime problem shëndet, e sqaroi Plaku Rumbin. Problem grua. Me një nënqeshje që synonte të dukej prej xhindi, Rumbi ia ktheu: ne të gjithë problem grua, zotni e nderuar.
Pasi aroma e Samy-t u tret në terr, nata u shndërrua në njëfarë rrote e dehur e fatit dhe e moshave, sepse plakushët vendosën të thanin nga një shishe të madhe me xhin dhe të enden tërë natën, madje tërë jetën e mbetur, po të shtrohej çështja, deri në skaj të vështrimeve, po të shtrohej nevoja. Isaf-i bënte ballë, jo më kot ishte më i fismi hamshor i lindur ndonjëherë në mbarë Evropën. Dhe u endën plakushët duke gëlltitur gllënjka xhini derisa u bënë për të kushedisatën herë dëshmitarë të mrekullisë së shumimit të shisheve, dhe folën e kënduan e qanë në të gjitha gjuhët e njerëzve, përfshi gjuhën e kuajve, dhe askush nuk kuptoi se si Plaku arriti të soste në dhomën e muajit të mjaltit, por as që pyeti njeri për të. Kur rrezet ia gërvishtën qepallën e të vetmit sy me të cilin mund të mrekullohej sadopak nga lindja e diellit mbi Detin e Zi, Plaku ndjeu se s’kish fuqi as të villte, krejt siç i ndodhte kaherë në front, kur një urdhër i ri i detyronte ta ndërronin njërën uniformë fill pasi kishin mbajtur në trup hasmen e saj. Filloi të numuronte me zë, ndoshta duke dëshiruar të kthente gjumin, ose zgjimin mbrapsht, e kur Samy hyri në dhomën e dashurisë së tyre – ose: në qelinë e padukshme të maktheve të tij – Plaku e ndërpreu i trembur numurimin, që të dëgjonte lajmet e Samy-t. U zgjidh ajo punë, i dashur, përsëriste një zë i ëmbël, që ia dinte gjuhën amtare pa gabime. Zgjohu dhe gëzohu, ke tashmë dy sy; po kaloja në rrugë, kur më ndali një i panjohur zemërgjerë, një ballkanas nga tanët, nga kështu, moj shpirtkë, më pyeti, një sy kërkoj, iu gjegja, paguaj cash, jap edhe një sy të jashtëm si bonus, një sy-y-y, u habit ai, po merre, urdhëro, pafsh me shëndet, dhe e shkuli sa hap e mbyll sytë njërin sy, urdhëro, më tha, ta gëzosh, mua s’më hyn më në punë, më ka ardhur në majë të hundës të shoh se si bukuria po bjerret sa hap e mbyll sytë, më vjen ndoht të shihem përditë syndërsy me absurdin që pshurret mbi ne, jam stërngopur me sa hap e mbyll sytë me të dy sytë, merre, pafsh me shëndet, ka njerëz të moshuar që vijnë nga ana e anës gjer këtu, ndonjëherë vetëm për një sy, ata kanë shumë më tepër nevojë se unë, urdhëro! Dhe iku. Kulmi është se më ka dhënë pikërisht syrin e majtë, i dashur. E shikon: zemërgjerësia e vërtetë asnjëherë nuk gabon sy… E kur Plaku kuptonte se s’kish pse ta pyeste më në kish marrë sy të djathtë a të majtë, nja tre kilometra larg kurreshtjes së tij të natyrshme, hamshori Isaf, rrethuar nga ujra të kripura pa fund, me shkumë e gjak nga i kuajve, kulloste paqshëm nëpër lëndinat e botës tjetër, me një thikë të ngulur në anën e djathtë të zemrës, kurse i zoti i Isafit dhe mbase i thikës, derisa të merrte lajmin e tmerrshëm, vazhdonte të pinte edhe në botën e ëndrrave, duke gërrhitur si shumica e nomadëve: me shpirtin tjetërkund.
Bisedë - botuar së pari në gazetën Iliriapost, Prishtinë -
Ajete Zogaj: Z. Kyçyku ju i takoni një brezi krijuesish që e kanë pasuruar letërsinë me një përbërës qenësor – dimensionin deist. Rrjedhojë e kujt mund të quhet kjo frymë dhe a mund të flitet edhe për një funksion të caktuar a të ri të këtij lloji të letërsisë?
Ardian-Christian Kyçyku: Njëheresh me falenderimin që më ftuat në këtë bisedë, dua t’ju them se për mua deizmi nuk është një rrymë e caktuar letrare, ose shoqërore, që ka lindur dhe varet, si zakonisht, nga mangësitë e rrymave të tjera. Deizmi në letërsi përfaqëson vetë Frymën. Mund të thuhet pa drojë se disa nga shkrimtarët e sotëm të shqipes rilidhin përmes veprës së tyre fillin e këputur dhunshëm të një fryme që solli kulme artistike në vitet ’30 të shekullit të shkuar. Ose: përpiqen të mjekojnë mushkëritë. Për më tepër, çështja e Frymës ka mbetur po aq e thjeshtë sa edhe më parë, ndonëse zënkat varfëruese dhe krenaritë e sëmura përpiqen ta koklavitin. Gjer edhe historia ka shembuj të panumurt: mosbesimi në Zot e bën njeriun gjithnjë e më të shitshëm, ia ul çmimin, duke e mbajtur në një pezullí që mund të emërtohet “ankand mishtor”. Në mungesë të besimit, të gjitha janë dëngla, edhe sikur përkohësisht të krijojnë përshtypjen se po i dhurojnë njeriut liri të pazakonta. Sigurisht, është rraskapitëse t’i sqarosh ata që s’duan të dëgjojnë se besimi në Zot mbetet, sidomos për ne shqiptarët, zgjatimi hyjnor i Besës. Si mund të bindësh dike, për shembull, se vetëm falë besimit çelësat që i ke humbur diku në terr mund t’i gjesh jo vetëm ku i ke humbur, por në radhë të parë atje ku ka dritë?! Është punë thelbi: disa e dinë se rrahjet e zemrës e kanë prejardhjen nga qielli, të tjerët rropaten të dëshmojnë se vijnë nga sahati…
Nuk e kam fortpër zemër shumësin akademik dhe nuk mund të flas në emër të një brezi. Në letërsi fuqinë nuk e bën bashkimi, por nderimi ndaj vetmisë dhe “ferrit” prodhimtar të sivëllait. Për sa më përket, përmasa deiste e letërsisë nuk është polemikë apo këmbëngulje për të mrekulluar ndokënd, por një trajtë e mallit për fëmininë, për botën e kahershme në përgjithësi. Por është edhe një dhembje që përsosmëria e asaj bote nuk mund të rikrijohet e të rijetohet më veçse në letër. Pogradeci i viteve ’70-’80, pleqtë e asaj kohe, rrugicat, ndërtesat, muzika prej sferash të epërme që dilte nga krojet dhe dallgët e liqenit, dëborërat dhe ngjyrat mbinjerëzore të stinëve, por sidomos etja që tiparet e veçanta të të tjerëve t’i adhuroje dhe t’i shihje si pasuri të jetës sate e kurrsesi jo si gjëra që duhet t’i zhdukje a t’i shndërroje, rrënjosën brenda meje një mirëkuptim dhe hapje të mirëfilltë ndaj gjithçkaje që s’pranon të ndryhet në kafazin shkëlqimtar të modernes e postmodernes pikërisht ngaqë ruan kufijtë e bekuar të së lashtës. Deri në moshën 12 vjeçare nuk e kisha idenë ç’ishte politika, diktatura, demokracia etj dhe as më mungonin. Iu mbetem mirënjohës prindërve dhe gjyshërve që u kujdesën të shoh vetëm qëniet dhe gjërat e domosdoshme. Njerëzit ishin stërvitur të shkëpusnin nga një e keqe e madhe që u pat rënë kryesh si saç ato pak të mira, të cilat çdo e keqe i shfrytëzon për të zgjatur jetën e vet. Pastaj m’u faneps e përditshmja që ngulmonte të politizonte gjer edhe gjakun. Njëra botë ishte tejet shqiptare, plot hijeshi e mirësi; tjetra - e internacionalizmit proletar. E para e linte Zotin të qetë, që të punonte brenda secilit prej nesh; tjetra rropatej të skaliste njeriun e ri, shembte tempuj e hante koka, derdhte gjak që ta shkruante historinë nga zeroja – të gjitha në emër të së ashtuquajturës barazi, domethënë: ngritja e së rëndomtës në rangun e gjeniales. E ndonëse bota stërgjyshore nuk e pat lindur atë komuniste, por ia kishin ngulur në gji si ndonjë thithlopë kancerogjene, kjo e fundit vërsulej të fshihej në bark të nënës së tjetërkujt. Kështu ndodh gjithmonë: e rremja ngulmon të ketë prindër ata që s’i ka.
Ajete Zogaj: Në kohën e trandjeve të mëdha, jo vetëm në vendet e lindjes, të një përballjeje me thyerje të mëdha, me situata traumatike dhe vakuume ekzistenciale, letërsia në përgjithësi dhe lloji që e krijon brezi juaj i shkrimtarëve në veçanti, sa mund të luajë rolin e njëfarë llogoterapie (sipas Viktor Franklit) në përmbushjen e kuptimit të jetës?
Ardian-Christian Kyçyku: Njeriu ngutet të kursejë kohë dhe pastaj çmeritet se si jeta është kaq e shkurtër. Duke kursyer, ai, në fakt, nuk fiton kohë, por ha kohën e vet dhe vërtitet si ai guri i shahut që për kuti të zeza ka hijen e vet, jo kutitë e vërteta. Ai thurr plane sikur do të jetonte të paktën treqind vjet. Prandaj lufton të mos pranojë, nëse është e mundur, asnjë mendim, bindje a trajtë besimi të tjetrit. Po si mund të jesh i ndryshëm nga dikush kur nuk pranon veçse mendimet dhe trajtat e tua? Si mund të kesh jetë të gjatë, kur ti e hirnos atë jetë duke u stërmunduar të ndryshosh të tjerët, përfshi të vdekurit? Në kohën e studimeve, mendësia e realizmit socialist synonte të ndreqte botën. Truri i të rinjve duhej të merrte përmasat e ushqimit shpirtëror që u jepej me forcë. Duhej të përgatiteshim t’u mbanim ison mallkimeve ndaj reaksionarëve të mëdhenj si Dostojevski, Prusti, Kamyja, Fishta, Konica etj dhe të zvarrisnim drejt qelive të hetuesisë apo edhe drejt murit të pushkatimit ata që mendonin ndryshe. Sipas profesorëve të asaj kohe, shkrimtarët e paudhë hidhnin nga një pikëzë helmi ideologjik në çdo dy-tri faqe. Pas një vëllimi, pa e ndjerë, gdhiheshe i helmuar. Prandaj s’duheshin lexuar. Mund të duket çudi, por pikës së helmit nuk i bëhet ballë lehtë as kur kupton cili është helmi i vërtetë. Librat e të munxosurve ndaloheshin. Për fat, ndodhi që të mundja të lexoja fshehurazi disa syresh dhe të më hapej para sysh një kuptim edhe më i gjerë i jetës. Librat ishin shqipëruar dhe qenë botuar në Kosovë. Ishte një tërmet që më bindi se çakërri vërtet është mbret në vendin e të verbërve, por as drita e syve të tij s’para e ka të gjatë po nuk lëvizi. E unë lëviza që të shpëtoja në fillim dritën dhe fjalët e mia. Me përjashtim të romanit «Mortët», librat që shkrova në atë kohë ende nuk e kanë parë dritën e botimit. Kurse çështja e fatit të çakërrit mbeti e njëjtë, megjithëse ndërkohë ndodhën kaq shembje e ndryshime. E nëse nevoja e dikujt për të mos humbur dritën e vet është jetike, ai ka për të gjetur gjithmonë letërsi që t’i zgjasë dritën dhe t’i pastrojë fjalët e brendshme…
Ajete Zogaj: Edhe përkundër kësaj nevoje a domosdoshmërie, është një konstatim i përgjithshëm se ka edhe një krizë të leximit, veçmas në botën shqiptare. Pse ndodh ky korrespondim i pamjaftueshëm ndërmjet autorit e lexuesit? A do të duhej të lexohej (e mbase edhe të shkruhej) vetëm për kënaqësi e kulturë apo edhe për nevoja të tjera (jo) vetëm intelektuale?
Ardian-Christian Kyçyku: Ka një rënie të numurit të lexuesve në gjithë botën, jo vetëm në shqip. Kjo është e pashmangshme për kohërat kur prirja dhe aftësia për ta ndarë vuajtjen me të afërmin, i ndan të ftuarit nga të zgjedhurit. Globalizimi nënkupton edhe shumimin e njerëzve që mendojnë gati njëlloj, prandaj edhe thuhet se kur shumë koka mendojnë njëlloj, ato nuk mendojnë shumë. Nga i njëjti kah mund të këqyret edhe numuri jashtëzakonisht i madh i lexuesve në epokën e realizmit socialist. Lexohej shumë, por tani del se lexohej kryesisht kot, në një marramendje dëshpërimi e vetëhelmimi që vazhdojmë t’i paguajmë të paktën me rinitë tona. Vendin e idhujve të asaj kohe e kanë zënë idhuj ndërkombëtarë, që prodhojnë me shumicë letërsi të dorës së dytë, por që mbështetet nga një marketing e mediatizim çarmatosës. Ndoshta është pak patetike të besojmë se letërsia shëron shpirtra, por ajo padyshim zgjeron vështrimin njerëzor dhe vonon vdekjen e shpirtrave. Ose lehtëson kalimin e tyre nga një përmasë e realitetit në të tjerat. Nga kjo pikëpamje, roli dhe fuqia e letërsisë varen kryekëput nga dialogu mes shkrimtarit dhe lexuesit të panjohur që përjeton një kalvar të ngjashëm, jo rrallë binjak, me autorin. Ky dialog ndonjëherë mund të jetë terapeutik, por në parim mbetet miqësim i shkallëzuar, ose me lexim të parë, i dy botëve që e kërkojnë njëra-tjetrën mes kaosit. Pas rigjetjes, marrëdhënia mes tyre duhet të ruajë kthjelltinë, sepse letërsia nuk është tregti, ku klienti ynë është zoti ynë. Lexuesi im duhet të jetë njeri krejtësisht i lirë dhe, po të mos i pëlqejnë ato që shkruaj, le të lexojë çfarë të dojë, ose le t’i futet të shkruarës. Lexuesit janë pakësuar ngaqë nuk duan ta shquajnë shpirtin nga stomaku a nga gjëra të tjera më të poshtme. Një pjesë e mediave i ndihmojnë t’i shohin të gjitha me sy të huajsuar.
Ajete Zogaj: Në këtë katrahurë të shndërrimeve shoqërore në botën shqiptare, ju keni sjellë një prodhimtari të pasur letrare (si tregimtar, novelist, romancier, dramaturg, eseist etj) të barasvlershme me vlerat etike e estetike. Ku e gjeni shtytjen a motivimin dhe mbështetjen për një krijimtari aq të pasur?
Ardian-Christian Kyçyku: Katrahura e sotme të kujton shprehjen e kinezit të mençur: «Fundi i ditës është afër kur njerëzit e vegjël lëshojnë hije të mëdha» - e kjo mund të zbërthehet në mjaft mënyra. Jo vetëm në botën shqiptare sundon kaosi dhe jo vetëm vlerat tona tiranizohen nga mjegulla e mëdyshjeve. Mirpo kaosi sundon vetëm mbi të dukshmet, sepse në këto kushte zgjohet e vepron me fuqi njëri nga ligjet themeltarë të letërsisë. Letërsia ushqehet pikërisht me kaos, me thërrime e copëra të mëdha absurdi, himerash, grotesku, dramash e tragjedish që njeriu s’është në gjendje t’i përfytyrojë ashtu siç arrin ta bëjë jeta. Letërsia, veçanërisht në zonën tonë, i ngjason atij detarit që është gëlltitur apo është kredhur në barkun e një përbindëshi dhe që, për të mbijetuar e për të mos u tjetërsuar, nis të ushqehet me rropullitë e përbindëshit. Koha ka dëshmuar se përbindëshi ka kujtesë dritëshkurtër dhe nuk di kë mban në bark. Ai nuk e vjell dot shkatërruesin e vet dhe as nuk është aq i fortë sa të vrasë veten për të vrarë njëherazi edhe ngrënësin e vet.
Njëra nga shtytjet e shkrimeve të mia është se nuk besoj që rrahjet e zemrës vijnë nga sahati. Mbështetja kryesore është puna dhe flijimet që më kanë mbrojtur qysh në fëmini, - fillimisht flijimet e përditshme të prindërve që lanë shtëpi e katandi për të mos më lënë vetëm as në mërgim; durimi dhe mirëkuptimi i të afërmve dhe miqve të vjetër e të rinj, të humbur a të rigjetur, - e sidomos mirënjohja e thellë ndaj Kosovës që më ka botuar deri më tash kaq libra. Arritjet janë të pamundura me flijimin e një njeriu të vetëm.
Ajete Zogaj: Me qëllim që të ndahet, siç thuhet, shapi nga sheqeri, çka do të duhej bërë që në shoqërinë shqiptare vlerat serioze letrare ta marrin primatin?
Ardian-Christian Kyçyku: Varet se si e sheh secili prej nesh këtë gjendje. Ngaqë rëndom besojmë se pushteti i vërtetë është atje ku duket, në këtë periudhë gjërat na shfaqen si të pashpresa. Nuk e pranoj dot. Siç thuhet me të drejtë, pushteti duket vetëm kur përdoret keq. Por kaq pushtet i dukshëm sa na rrethon dhe pandeh se po mbrujt fatet tona, të shqipes, të letërsisë etj s’duhet të na i errë zemrën sa të mos shohim se kryet e vendit kanë mbetur dhe do të mbeten pronë e patjetërsueshme e vlerave. Është vetëm çështje kohe – dhe ndonjë ngut të veçantë s’kemi. Orët dhe vitet duken mëse të çmuara dhe zgjojnë shtylysh lakmish e hasmërísh vetëm kur i mendojmë sikur të qënkëshin vetëm tonat. Po t’i shohim pak më gjerë, thjesht, ashtu siç i sheh populli, vitet kalojnë shpejt… Prandaj mundohem të gjej dhe të bëj ato që duhen bërë brenda librave të mi deri në çastin kur i dorëzoj për shtyp.
Ajete Zogaj: Edhe çka do të duhej bërë me qëllim që të njihet letërsia shqipe edhe në gjuhë të tjera? Sipas jush, edhe cilët autorë do të duhej të përktheheshin në gjuhët e mëdha botërore?
Ardian-Christian Kyçyku: Shkrirja e disa kufijve dhe rënia aq e diskutueshme e komunizmit u shoqërua nga ideja se tokat do të bashkohen, por kultura do të na shquajë nga njëri-tjetri. Bashkimi tokësor pra, do të pasuronte shkëlqimin kulturor. Mirpo nëse shpirti i një kombi rrënohet dalngadalë nga politika, vjen një çast kur shanset që ky komb të arrijë maja kulturore pakësohen. Historikisht ne kemi pasur pak miq, të cilët, ca falë numurit të pakët, ca falë halleve, i kemi shenjtëruar. Anashkalojmë synimet jashtëletrare dhe mangësitë e tyre të natyrshme, duke harruar se një pjesë e këtyre miqve mbase do të kishin qenë askushë po të mos qenë marrë me përhapjen e kulturës sonë jashtë kufijve. Për fat të keq a të mirë, pritjet e mjaft artistëve të mirëfilltë shqiptarë u zhgënjyen. Çlirimi i fjalës nuk u pasua nga përkthimi i saj aq sa duhet. Disa prej «agjentëve» të shqipes u sollën si puna e atyre fatzinjve që duruan vite burgu për hir të një ideje e që pastaj mbështetën pó atë ide vetëm për të mos mohuar qëndresën, vuajtjen, jetët e tyre, ndonëse ideja qe kthyer nga shpëtimtare në shkatërrimtare. Vetëm se në rastin e tyre nuk bëhej fjalë për therrorizëm. Edhe ata janë njerëz, kanë planet dhe kufizimet e tyre. Kjo e përforcon të vërtetën se askush s’fiton përjetë të drejtën të luajë symbyllas me përkushtimin tonë dhe të bëjë diplomaci në lëkurë të librave tanë. Është më e drejtë që pyetja të mos shtrohet më se «edhe cilët autorë duhen përkthyer», por se «edhe cilët do të përkthejnë nga shqipja?». Me sa duket, atë që s’e bëri dot dashamirësia, nuhatja e përpiktë letrare, ndershmëria dhe mençuria, do ta bëjë ndaj tiranisë klanore biologjia. Përkthimi në një gjuhë tjetër nuk është fletëleje për Parajsë. Kush mund të thotë se Lasgushi, Naimi, Konica, Kuteli, Pashku, Camaj janë më pak viganë dhe nuk ndodhen në Parajsë vetëm ngaqë nuk janë përkthyer sa duhet?! Cilat janë gjuhët e mëdha botërore? Sa na nevojitet një gjuhë e madhe me lexues të vegjël dhe sa duhet të bëjmë për një gjuhë të vogël me lexues ende të parobotizuar? Do të ishte e padrejtë që këto të tingëllonin si përçartje të një mllefi vetjak, sepse janë çështje që mbushin me dëshpërim shumë shkrimtarë të lindur në Lindje. S’kemi pse të mësojmë di- e triplomacinë në dëm të artit dhe të karakterit vetëm se filan miku të madh a të mesëm nuk po i vjen për mbarë të përkthejë njërin a tjetrin. Si ta ketë punën! S’jam kritizer, por as arsye për t’u magjepsur e për të shenjtëruar s’kam. Mbahem në shprehjen biblike se “Po heshtën këta, gurët do të bërtasin!» dhe përvoja më ka bindur të kem besim jo aq tek ata që na duan dhe dinë shqipen, por tek shqiptarët që dinë dhe përsosin gjuhët e huaja të kulturave ku jetojnë. Vetëm kështu Fryma e vërtetë e letërsisë shqipe do të rigjejë vetveten në Evropë e më gjerë. E si rrjedhojë e natyrshme e kësaj do të shfaqet edhe një program afatgjatë kushtuar njohjes ndërkombëtare, bashkë me njerëzit e paanshëm që do ta venë në jetë.
Ajete Zogaj: Revista evropiane “HÆMUS”, që botohet në Bukuresht, çfarë mbështetje gëzon aktualisht, me qëllim që ta kryejë funksionin e vet kulturor për të cilin botohet? Bashkë me babain tuaj, akademikun Kopi Kyçyku keni themeluar edhe shoqërinë kulturore në Bukuresht. A mund të thoni se cili është funksioni dhe pikësynimi i saj?
Ardian-Christian Kyçyku: Po të thoja se Revistën Haemus në thelb e mbështet vetë Zoti, ndonjëri mund të qeshte nën buzë. Prandaj, meqë nuk e kam zakon të ndërpres as edhe nënqeshjet, po them “Vetë Zoti!”. Pas Tij janë shumë miq e dashamirë, të cilët, pa bujë, kanë ndihmuar e ndihmojnë me sa munden. Ndodh mrekullia e shumimit të gjërave që bëhen me gjithë shpirt. Sa i përket Shoqërisë Kulturore Shqiptare Haemus, padyshim nuk është fjala për ndonjë klan e as për ndonjë kafene. Historia e shqiptarëve të Rumanisë duhet rishkruar, qoftë edhe për ta njohur më mirë vetveten. Me atë rast do t’i gjendet rrënja edhe mllefit absurd, smirave dhe çikërrimave që shpërthyen veçanërisht në këta pesëmbëdhjetë vjet. Pikësynimi kryesor i Shoqërisë Haemus është puna që sjell paqen dhe anasjelltas. Deri tani, siç mund të kuptohet, puna ka qenë e mbështjellë me shumë thashetheme, mosbesim e memecllëk diplomatik. S’para i mban mend njeri dhe ne s’kemi kohë t’i kujtojmë. Mjerisht, në diasporë ende ka njëfarë pushteti paragjykimi sipas të cilit ai që bën diçka të veçantë o është i shitur, o nuk është patriot sa duhet. Pas dyzet vjetësh propagandë, shumë nga banorët e Shqipërisë së dikurshme, ndonëse kishin të afërm jashtë kufijve e trojeve, i shihnin mërgimtarët jo vetëm si ca pasunarë që s’donin t’ia dinin për hallet tona, por edhe si ca mishërime të mallkimit. Mërgimtarët ishin shumica “tradhtarë, hafije, ziliqarë ndaj arritjeve komuniste, bukëshkalë, diversantë, komplotistë” etj. Me epitete të ngjashëm u damkosëm edhe ne, mërgimtarët e tanishëm, nga disa bashkëkombas që e pandehin mërgimin si çiflig të trashëguar nga të parët… Prandaj u sollën ndaj nesh sikur të mos ekzistonim. Mbështeteshin e trymbetoheshin gjithmonë individët e flashkët, ose të rëndomtë, që s’linin gjë pas, por që sidomos nuk rrezikonin rehatinë e askujt. Ecej pas logjikës “S’kemi të tjerë, prandaj…” Mbase ishte një mënyrë e tërthortë për të bekuar vdekjet e mijra shqiptarëve që i kanë eshtrat jashtë. Në këtë gjendje, ne i binte të ishim ata që s’janë, gjë që po del gjithnjë e më e pavërtetë (...)
Me përfytyrimin e atij që mezi pret të mbushë të shtatëdhjetat (pse-në as vetë s’e di), do të thosha që Ardian Kyçyku është, në moshën dyzetvjeçare “edhe një çerek”, - siç do të shprehej Karaxhiale - një shkrimtar gjithaq i ri. Domethënë po aq i ri sa demokracia jonë “emergjente” dhe njëlloj i pjekur (jo, jo, bash plak-plak) si Ballkani. Është i ri ngaqë shkruan vazhdimisht ndryshe dhe plak ngaqë është mjeshtër i madh. Ka qënë fillimisht aed i botës shqiptare, më pas i hapësirës ballkanike, ndërsa tani është universal, i të gjitha hapësirave. Përfshi hapësirat e Jetës dhe të Vdekjes sidhe të kufirit mahnitës që i ndan. Kufirit? Mahnitës? Është vetëm “traseja” prej pesë stacionesh e autobuzit të vjetëruar e të stërmbushur ITB/RATB - me tufa lulesh, kapela, borsalina, pleq e plaka, erëra - që bën një ndalesë në “Shtegun mes hardhive”* dhe stacion të mbramë ka varrezën “Paqja mes popujve”. Është hapësira nga qënia tek mosqënia, por edhe e tranzicionit drejt demokracisë, me ”zërat e ngjirur të udhëtarëve, me kollën apo gëlbazat e thithura mbrapsht, me fytyrat e budallalepsura prej të vdekurish që i zgjon nga gjumi fisku, të themi, zilet e celularëve, copëzat e një muzike të pështirë... E sidomos era e ndyrë. Domethënë: erërat batërdisëse”.
Por fillin ndarës mes trevave të Jetës e të Vdekjes e sheh vetëm e vetëm Ardian Kyçyku. Pikat dhe vijat konvencionale që shënjojnë kufij janë kukullat që “mund të fitojnë një domethënie (por dhe fat) krejt tjetër tek kalojnë nëpër sprovën shpirtërore të lëndës së hirtë e të mendjes njerëzore” për t’u “përkthyer në një tjetër lëndë të parë” (lexoni librin “Vend për një kukull të vetme” dhe do të sqaroheni më mirë). Janë me shpirt apo pa shpirt këto kukulla? As njëra, as tjetra; edhe njëra, edhe tjetra. Gjithsesi, janë/jemi gjallesa/objekte të tranzicionit, sepse, siç shpjegon vajza që i bën kukullat bashkë me të atin, “nuk kemi të drejtë morale të bëjmë kukulla me fytyra tepër të mençur, nganjëherë madje ironike. Që të çlodhet e zbavitet, shoqëria e sotme ka nevojë vetëm për kukulla me pamje idiote. Të cilat u japin mundësi blerësve të ndjehen më pak fatkeqë, më pak të gjymtë, më të zgjuar”. Por pse flasim për letërsi tani, në një moment qytetar kaq përvëlues, në një fushatë zgjedhore me pikësynime kaq të madha? Thjesht sepse nesër a pasnesër do të mbahen mend emri i Kyçykut dhe i disa të tjerëve, jo emrat e llafazanëve dhe të gjithëpranishmëve tejet të fuqishëm të ditës. Nga tekstet e Ardian Kyçykut, ata që do të vijnë pas nesh do të mësojnë më shumë gjëra dhe më të vërteta, se sa nga fjalimet, artikujt dhe programet elektorale kalimtare. Mos vallë do të vrasin mendjen pasardhësit tanë, fjala vjen, për atmosferën zgjedhore, të tranzicionit, për ekonominë e tregut në lindje e sipër? Ja: “Në trungun e një peme rrinë njëra mbi tjetrën afishe të panumurta të harruara e të freskëta kandidatësh për deputetë, reklama koncertesh, shfaqjesh cirku, njoftime martesore, ftesa për të bërë nga një “teke” seks të rastit, numura telefonësh, njoftime zyrtare të bashkisë, ftesa për terapi qetësimi masiv, fotografi këlyshësh të humbur, shifra, simbole, reklama të një mjeshtri stufash e të një tjetri bravandreqës. Afishet janë zbërdhylur nga shira pleq dhe nga erërat. Portreti i një kandidati është këputur për mesi dhe, në vend të këmbëve, bien në sy kofshët e një valltareje që zhdërvjellet rreth një ushte”.
Një kronikë politike e mbështetur mbi një shkrimtar i cili as që dëshiron të dëgjojë për politikë, kur bëhet fjalë për Ardian Kyçykun, nuk është as oksimoron, as diversion, as moskokëçarje ndaj autorit. Sepse Politika, në fund të fundit, është dhe duhet të jetë, Jeta. Grekët e lashtë shihnin tek politika shkencën, e cila përpiqej të përfytyronte një regjim ideal. Dorë më dorë me jetën. Tash për tash, regjimi i përkryer i ëndërruar me sa duket ndodhet në ndalesën e fundme të autobuzit, në “mjedisin” e quajtur ”Paqja mes popujve”.
* Në origjinalin rumanisht, teksit i A.-Ch. Kyçykut ka edhe kuptimin Shtegu mes të gjallëve.
Cu percepţia celui ce aşteaptă cu nerăbdare vârsta de 70 de ani (de ce, nici eu nu ştiu), as spune ca Ardian-Christian Kuciuk este, la 40 de ani “si un firtal”, cum ar zice Caragiale, un scriitor tot tânăr. Adica, la fel de tânăr ca democraţia noastră “emergenta” şi la fel de matur (ba nu, chiar bătrân-bătrân) ca Balcanii. E tânăr pentru ca scrie mereu altfel şi e bătrân căci e mare meşter. A fost mai întâi aed al lumii albaneze, apoi al spaţiului balcanic, iar acum este unul universal, al tuturor spatiilor. Inclusiv al spatiilor Vieţii şi Morţii şi a fascinantei lor frontiere. Frontieră? Fascinantă? E doar “traseul” ITB/RATB de cinci staţii al autobuzului învechit şi arhiplin – buchete de flori, căciuli, pălării, bătrâni şi bătrâne, mirosuri – care are staţie la “Cărarea dintre vii” şi cap la cimitirul “Pacea între popoare”. E traseul de la fiinţă la nefiinţă, dar şi al tranziţiei spre democraţie, cu “vocile răguşite ale calatorilor, tusea sau flegmele frânte, fetele tâmpe, de morţi treziţi la un control al fiscului, să zicem, soneriile de mobil, frânturile de muzică execrabilă… Şi mai ales duhoarea. Adică: mirosurile devastatoare”.
Dâra despărţitoare dintre tărâmurile Vieţii şi Morţii o vede, însa, doar Ardian Kuciuk. Punctele şi liniile convenţionale ce marchează graniţe sunt păpuşile care “îşi pot căpăta cu totul alt sens (si rost) trecând prin proba de spirit a materiei cenuşii şi a minţii omeneşti” pentru a fi “traduse într-o altă materie primă” (citiţi cartea “Loc pentru o singură păpuşă” şi vă veţi lămuri mai bine). Sunt vii sau neînsufleţite aceste păpuşi? Nici una, nici alta, şi una, şi alta. Oricum, sunt/suntem vietăţi/obiecte ale tranziţiei, căci, explică fata care face păpuşile împreună cu tatăl ei, “nu avem dreptul moral să facem păpuşi cu chipuri prea lucide, uneori chiar ironice. Ca să se poată relaxa, societatea actuala are nevoie doar de păpuşi cu feţe idioate. Care-i fac pe cumpărători să se simtă mai puţin nefericiţi, mai puţin handicapaţi, mai isteţi”. Dar de ce vorbim noi de literatura acum, într-un moment cetăţenesc atât de fierbinte, într-o campanie electorală cu miza atât de mare? Simplu, pentru ca mâine-poimâine numele lui Kuciuk şi ale altor câţiva vor fi mai ştiute decât ale gureşilor şi mult-văzuţilor prea puternici ai zilei. Din textele lor, cei de după noi vor afla mai multe şi mai adevărate lucruri decât din discursuri, articole şi programe electorale efemere. Vor vrea urmaşii noştri să ştie ce va să zică, bunăoară, atmosfera electorala, tranziţie, economie de piaţa născânda? Iată: “Pe trunchiul unui copac, stau una peste alta nenumărate afişe de candidaţi la alegeri uitate şi proaspete, reclame de concerte, de spectacole de circ, anunţuri matrimoniale, invitaţii la partide de sex ocazional, numere de telefon, anunţuri oficiale ale primăriei, invitaţii la terapii de calmare în masa, poze de căţei pierduţi, cifre, simboluri, reclama unui sobar şi a unui meşter de chei yale. Afişele s-au schimonosit de ploi bătrâneşti şi de vânturi. Portretul unui candidat este rupt la mijloc şi, în loc de picioare, se vad coapsele unei dansatoare la bara”.
O cronică politică pe seama unui scriitor care nici nu vrea să audă de politică nu este, dacă e vorba de Ardian Kuciuk, nici oximoron, nici diversiune, nici necuviinţă faţă de autor. Căci Politica este, ar trebui să fie, până la urmă, Viaţa. Vechii greci vedeau în politică ştiinţa care încearcă sa-si imagineze regimul ideal. De viaţă împreună. Deocamdată, visatul regim ideal este mai degrabă la capătul autobuzului, la “locaţia” Pacea între popoare.
(Corneliu Vlad, Ziarul Informaţia, Bucureşti, 2 noiembrie 2009. From: www.amosnews.ro).
Ardian KYÇYKU (pseudonim letrar: Ardian-Christian Kyçyku) lindur në Pogradec më 23 gusht 1969. Ph.D., doktorand në teologji dhe docent në shkencat humane dhe të komunikimit. Dekan i Fakultetit të Arteve dhe Shkencave në U.R.S.A. “Gh.Cristea” të Bukureshtit. Vepra letrare shkruar e botuar në shqip: Në perandorinë e gurit, Mortët, Nata pas vitit zero, Përkthimi, Muza e Lojës, Lumenjtë e Saharasë, Oreksi për bukën e qiellit, Diva ose Ngrënësi i Luleve, Engjëjt e tepërt, Kristali dhe hienat, Sy, Si u pushtua Çmendustani, Home, Në vend të Përjetësisë, Puthmë skelet, zv.Libri, Ati, Gjaku asnjanës, Shkëlqesi; rumanisht: Viti kur u shpik mjellma, E fshehta e ëmbël e marrëzisë, Një fis i lavdishëm e që jep shpirt, Hyu Epigon, Dashuri me shikim të fundit, Trilogjia, Shtetrrethim - roman i shkruar me shumë pak thonjëza, Ish - roman me dashuri & konspiracion, Empatikoni/Libri i jetës së parakohëshme, Vend për një kukull të vetme; Një alfabet i poezisë shqipe, antologji; Koha e zëvendësve, libër-intervistë; Hyrje në semiotikë, Shenjat dhe Kështjella (ligjërata universitare). Bashkëthemelues dhe bashkëdrejtues i Revistës Haemus. Themelues dhe kryeredaktor i revistës universitare ComunIQue.
