Ndëremra*

 

Prej këtij timit nuk e nxjerr lotin as me plumb, sikur ta kem pjellë vetëm me gjak. Mamaja ime thotë se është më mirë kështu: në këto kohëra, ai që qan, qan kokën dhe fatin e vet. Më vjen ca keq që ndofta as kur të vdes unë nuk do derdhë pikë loti, por nuk i dihet.

Ky i imi qan vetëm në gjumë. Habitet im shoq, se qan sidomos pasi pi qumësht sa për dy.

Kjo imja di të puthë si e madhe. Mbeta pa gojë kur e pashë për herë të parë. O, Zot, thashë: sikur e ka mësuar njeri. Ose sikur vjen e mësuar nga një botë tjetër. Gati më vjen t’u besoj rrëfenjave me rimishërime. Ose rishpirtërime, se na mbyti mishi, na mbyti. As një gram të vetëm nuk më rrëzoi ai çaji që më dhe. Pagova edhe qimet e kokës për të.

A glorious and dying Tribe – the epos of an oblivion [onLine]

 


It is an honor for our literature that this total novel, of a Marquezian amplitude, exists in the Romanian language. If in the novel " One Hundred Years of Solitude" the life of a Latin American family is described over the course of a century, in the epic that is launched today, without talking about a replica, the life of the Balkans is described multiple times over a millennium.
Vasile Andru
Bookfest, Bucharest 2005

First edition: Bucharest 1998

Si nën qiell

 

DËSHMITARI – pseudonimi i një djali
nga mosha 13-vjeçare deri pak pas vdekjes


Zërat e tyre dëgjoheshin si nën ujë. I përfytyronim të mbyllur në flluska si ato të sapunit, ose edhe si ato që përshkruajnë ëndërrat në vizatime, dhe buzëqeshnim.

Buzëqeshjet tona largoheshin pó si flluska, po zor se ua vinte njeri veshin. 

Për vite me radhë, asnjëri prej tyre nuk pati kurreshtjen e as mori mundimin të përkthente buzëqeshjet tona të çiltra. I pandehnin flluska të mbrame, nga ato që braktisin vdekatarin para se të japë shpirt, ose njëheresh me daljen e shpirtit, a thua se shpirti qënkej ajër i mbyllur në bula e nuk u përzjeka dot me ujin. 

Armiqtë më të pamëshirshëm të njeriut / Pantomima


II.

Banesa e Rrok Tupanës. Biblioteka mbulon një faqe muri, deri në tavan. Libra, revista, gazeta dhe dosje të zverdheme rrinë të ngjeshura e të shpërndara kuturu mes raftesh. Tryeza e punës ndodhet djathtas, pranë një dritareje me perde të trasha ngjyrë vishnjë. Rrok Tupana pi konjak dhe cigare, duke mbajtur në njërën dorë disa fletë dhe duke tundur hereharës kokën me njëfarë mëdyshjeje, ose habie. Shpresa Tupana lexon një revistë grash në kolltukun përballë të shoqit. 

RROK TUPANA: Mallkimi i dikurshëm sikur m’u bë bekim përmes këtij njeriu... Pa’sha qillin!... Vjen një askush nga errësira dhe përmbys gati gjithçka... Herë bindem se e njoh qysh në fëmini dhe fati na ka ndarë, për t’u rigjetur tani në pleqëri. Një si biçim vëllai që është plakur në kurbet... 

SHPRESA TUPANA: Kjo na ndodh ndaj shumë njerëzve të afërt, por edhe fare të huaj... Ka marrë dynjaja tatëpjetën... 

RROK TUPANA (I përhumbur në mendime): Tani mëdyshja është: të shkruaj në vend të tij, të shkruaj për të, apo edhe-edhe... Njëherazi, në fshehtësi të plotë... Ti si thua? 

SHPRESA TUPANA: Po ç’ka bërë, që paska kaq rëndësi? Cili është, në fakt? 

RROK TUPANA: Është një askush që, para gjashtëmbëdhjetë vjetësh, hodhi shtetin në gjyq. 

SHPRESA TUPANA: Po kush s’e hedh sot shtetin në gjyq?! Çështja është se sot s’ka shtet. 

RROK TUPANA: S’ka, s’ka, mirpo ky e hodhi në gjyq dhe fitoi.

M'e fshehur sesa Letërsija

 


E njihja prej vitesh atë zë, por nuk më kish thënë ndonjëherë "Zgjohu: je i vdekur". Brofa si për ta bindur se jam gjallë, gjer edhe vetëm gjallë, dhe nisa vetiu të shpërndaja terrin me gishta. Nuk kisha armë të tjera përreth, veç duarve dhe stilografit. E gjeta diku pranë kokës, mes një fletoreje të trashë shënimesh, e hapa sa mbyll e hap sytë, afrova majën e tij drejt fytit dhe e ngula, që të mos jem mes gjumit e jetës, sidomos jo mes zgjimit e vdekjes, por duke u kujdesur të mos vras veten, apo të këput ndonjë venë e të mbetem ulok.

Oja nuk e dinte sa i ndërkryer mund të isha kur bija në dashuri.

Gjaku u përzje me b-oj-ën.

Ishim në terr; të gjitha dritat e mundshme qenë strukur në kurmet tanë të zhveshur.

Oja më puthi rreth plagës dhe piu bojë e gjak, sikur të pinte nektar përjetësie, ose helm që këput jetën kur nuk arrin të ëndërrosh se mund të jesh më i lumtur se aq.

E putha butë dhe mora në vete lëngjet e gojës së saj.

Qysh nga ai çast, fjala e mbrame e të gjitha bisedave tona do të ishte “Pihena”.

Oja* nxori stilografin e vet, vështroi majën me dhimbsuri dhe e nguli në mes të shuplakës së majtë.

Ia mora dorën dhe e vura mbi plagën e fytit tim.

Paskëshim qenë në ëndërr; paskëshim bërë dashuri edhe në gjumë.

Po gdhinte.

Hymë rishtas brenda njëri-tjetrit; muzgu qe ulur si ndonjë rrjetë që kap shpirtra. Për t’i ruajtur, jo për t’u zënë frymën.

Fjalitë më rridhnin ndoshta nga plagët, ose nga gojët tona, me heshtjen që e kanë vetëm gjaku e boja, si kurrë më parë. I drejtoheshin një lexueseje të vetme.

O.

(...) Libri i plotë në Bukinist



* Ajo – po ta lexoja nga e djathta në të majtë.

Zo-om / proza

 


Libri “Zo-om” i Ardian-Christian Kyçykut endet përgjatë një vijëze të ndëprerë kufitare, në trajtë shenjash pikësimi e zbrazëtish ankthi, që lëvrin mes kafshës dhe njeriut, dhe të cilën njeriu shpesh e kapërcen me heshtje të qëllimshme ose të pashmangshme, ndërsa kafsha – me të folme pa fjalë. Shtatë pjesët e librit (Short Eastory, Kafaz, Pastër, Zëra hua, Trashëgimia, l.o.l., M'e fshehur sesa Letërsija) kanë lidhje rrënjore me njëra-tjetrën dhe përcjellin nga brenda një botë jo vetëm shqiptare e ballkanike, por edhe europiane, duke përdorur në radhë të parë konceptin e shumëfishtë “Zo-om” (fjalë e krijuar nga autori dhe që shënon njëherazi Zoo(logjinë), Zo-om (omnjeri, rumanisht) dhe zoom (zmadhim / afrim – anglisht).

Botoi "Naimi", Tiranë 2023

Mund të porositet në Bukinist.al



Coautorul - Poezii frânte / din Mărturiile unui scriitor de literatură paralelă


"E liniște sau doar nu contezi. Trecuse de miezul nopții și de jumătatea vieții." Astfel încep mărturiile unui scriitor de literatură paralelă, cum se consideră cel care a publicat peste cincizeci de cărți și de mult trăiește într-un colț al memoriei cotidiene.

Invitat la Debrecen ca să scrie scenariul unui film, cel poreclit și "Mortul nedrept de norocos" mai face o călătorie spre Salonul Internațional de Carte de la Torino, unde va prezenta două dintre romanele sale traduse în italiană și unde este convins că unii îl așteaptă să-l ucidă.

Însoțit de câțiva frați invizibili – protagoniști ai textelor sale sau chiar confrați decedați în veacul trecut – mărturisitorul transmite o privire "nepasteurizată" asupra literaturii, vieții literare și actului creației dintr-un spațiu mai puțin accesibil cititorului.

Cartea onLine


Librarium Haemus
ISBN: 978-606-8872-11-7
Ediție digitală
Coperta: KÜdesign
- după o imagine din Debrecen, realizată de A.-Ch. Kyçyku

During the writing of this work,
I participated in the Hungarian Writer's Residence Program
organised by Petofi Agency Nonprofit Ltd.
(Petőfi Kulturális Ügynökség Nonprofit Zrt.)
in Debrecen in May 2023

Debrecen Literary Residence / 2023

INSPIRÁLÓAN HAT DEBRECENI LÁTOGATÁSA ARDIAN KYÇYKURA

2023. május 22. 


Sok szép fiatalkori emlék köti fővárosunkhoz és anyanyelvén szaval Petőfi-idézetet: a sokoldalú albán művész, Ardian Kyçyku a Debreceni Írórezidencia májusi vendége. A 31 éve Bukarestben élő író, költő, műfordító, egykori egyetemi rektor a hónap elején érkezett a városba, jelenleg két film forgatókönyvén dolgozik: mint mondja, jól érzi magát ebben a gyönyörű városban, igazán inspirálóan hat rá Debrecen, aminek építészete és terei filmszerűek számára, szeret itt fotókat készíteni és videózni. 

Ittléte alatt ellátogatott a Református Kollégiumba, a Csokonai Fórumba és a Nagytemplomba, megtekintett egy kiállítást a Modemben, ami igazán tetszett neki, fotókat készített a nagymúltú Apolló mozinál, de nagyon érdeklődik a temető iránt is. Mint elárulta, nagyon szeret sétálni, napi hat-hét kilométert is megtesz sűrű munkarendje mellett, ebből pedig az itt tartózkodása alatt sem enged. Az írónak a város nyugalma, csendessége is nagyon tetszik, a Nagyerdőre és a Debreceni Egyetemre is szeretne kilátogatni. 

- Nagyon különleges kapcsolatom van a magyar kultúrával. A magyar irodalom és filmművészet egyaránt közel áll hozzám – mondta Kyçyku, akinek a kedvencei közé tartozik Makk Károly Szerelem című filmje, Jancsó Miklós munkái, Szabó István Mephistója, valamint Enyedi Ildikó Testről és lélekről című remeke. 

Romanzi allo specchio


Due romanzi allo specchio, ovvero la dittatura di tipo ideologico ("L'anno in cui fu inventato il cigno", 1996, dal romeno) versus una dittatura che si può chiamare "del destino" ("I fiumi del Sahara", 1990, dal albanese). Tra due specchi, un vicolo dove il protagonista, un essere umano che non ha nome ma non è un numero, si perde e si ritrova passo dopo passo.





Nder / nga romani "Sy" [2003]


Nuk më ftoi si zakonisht Ulu, se e kish pikasur që unë isha lindur e vazhdoja të mbetesha i pa vend, pezull.

Zyra ishte e tëra ar, mermer, qelq kundër plumbit dhe dru arre i shtrenjtë. Në skajin ku gjysma e vështrimit tim arrinte, ngrihej Vegla e Mamasë, e pastruar, e lyer me llak, pa jetë. Pjesa e padukshme për mua e zyrës qe e stërngopur me trofé të vetat fotografike: syshkruara Flutura në mbi njëqind pamje, tokje duarsh të tij me qeveritarë nga e gjithë bota, me tregtarë e themelues korporatash, buzëqeshje nga maja e Tour Eiffel-it, nga Binjaket, buzë liqenesh e detrash me famë, mbështetur pas shtatoresh të lashta greke, romake...

Të gjithë e dinin se ish-Koçon e Vanthies, ish-Koço Puthjen, tani: Koço Stërputhjen kaherë e pat ndjekur gropave leku e dyfeku. Dyfekut i kish bërë bisht me burrëri e dinakëri të rrallë, kurse leku e kish kapur keqas për zverk të fatit e s’kish ndërmend ta lëshonte, ndofta gjersa mania për t’u hekurosur mbi letra t’i kalonte...

Kufij


Para se të largohej me Endritën për krahu, Home Çkena pati një si rënie, ose ngritje në vegim. Tha gjëra që nuk i kishte shprehur më parë aq hapur, me atë të folmen e vet të pangatërrueshme, që shartonte tinguj humori, mençurie e hidhërimi të fisëm nga dialektet dhe zhargonet e atdheut, - dhe ne mezi kishim pritur që edhe ai ta shfrynte një herë mllefin si një mërgimtar i rëndomtë, ndonëse ishte ndër më të rëndomtët mërgimtarë. Edhe fërneti dot t’i kish rënë ca në kokë.

Endrita po tregonte një barcaletë me ulokun që pat hipur në shpinë të të verbrit, kur Home Çkena, në vend që të qeshte qoftë edhe sa për miqësi, tha mendueshëm:

- E ç’të duhet jeta ndonjëherë?! Ata që kishe në atdhe kanë vdekur, ndërsa ti je mëse i vdekur për të gjithë ata që kanë ngelur atje… Je si ndonjë shpikje…

Endrita dhe ne bëmë sikur s’ia vumë veshin. E dinim që kishte një përfytyrim të veçantë rreth mërgimit dhe na e pat dëshmuar gjatë një takimi qesharak me njërin nga ministrat e panumurt që vinin të na bëheshin baballarë e të qanin gju më gju me gjunjët tanë të capaluar hallet që ata pandehnin se kishim. Ministri në fjalë ishte çunak, faqekuq, një nga ata që shëndoshen furishëm, mbeten shtatzanë me bollëkun, qivuren në kostume të zinj, venë ndonjë stemkë mbi zemër dhe pjellin e mbajnë fjalime si nga rropullitë e rilindësve. Na e pat thënë hapur: «Të dashur bashkatdhetarë, të dashur vëllezër, na thoni ç’doni të bëjmë për ju…». Në sallë, padukshëm, kish plasur ajo që mund të quhet e qeshur zorrësh dhe që nuk para humb hidhërim, po të pjerdhësh. Ca zëra kishin kërkuar sjelljen e atdheut këtu, ose zhvendosjen e mërgimit atje. Kurse Home Çkena, që ishte i ndrojtur nga natyra, ose, më mirë: nga sasia e mençurisë që bartte në kafkë dhe të cilën s’ishte asnjëherë i sigurtë se nuk do t’ia keqkuptonin, drithëronte. Pat ngulmuar aq herë me thërrime zemre: «Hajde, çuna, se do vijë e djathta në fuqi dhe s’do na harrojë. E djathta s’harron askënd. Hajde, çuna, se do vijë e majta në fuqi dhe s’do na harrojë. E majta s’harron askënd. Hajde, çuna, se do vijë qendra në pushtet, do vijë rrethina, do vijë katrori, rrethi, koni… ». Papritmas qe ngritur në këmbë dhe i kish thënë ministrit:

- Na thoni më parë ju se çfarë jeni në gjendje të bëni, pastaj ne do t’ju themi se ç’na nevojitet.

Na pat mbetur gdhendur nga ai tubim vetëm fytyra e qymyrtë e ambasadorit që vigjëlonte mbi mërgatë asokohe, sytë e vranët, të zhgënjyer, dhe tendosja përbuzëse, vishnjë, e nofullave, diçka që mund të shqipërohej: «Po ju s’keni brekë në bythë e atdhe nën shputa, mor halabakë – si guxoni të hidhni baltë mbi misionin e zotit ministër?!».

- Nuk ju vjen ta besojnë, - pat thënë Home Çkena pas mbledhjes. Nuk ju vjen të besojnë, se, po të mos ishim ne jashtë, askush s’do ta merrte vesh, për njëqind e ca vjet, se ata janë brenda. Por do të vijë dita kur ta marrin vesh se ne jemi kufijtë e tyre. Ja, kështu siç jemi, pa brekë në bythë, pa atdhe nën shputa…

E në mungesë të kufijve, gjithçka e gjithkush i përkiste vetëm Hiçit. (...) 


Fragment nga romani “Home”

Në letër

Ç-ja, mendja dhe apostrofi

 


Duke qeshur nëpër dhëmbë, me atë gjuhën që jo rrallë merrte vetitë e hithrës, Afrim Katrahura kish nisur t’ia bënte kokën dhallë Ilirit me një sy. Qe pushtuar befas nga një optimizëm që ia merrte në kthesë atij të komunizmit. Duhej bekuar mbareprapë kjo periudhë tranzicioni. Duhej falenderuar Perëndia për këtë periudhë, sepse, në të vërtetë, tranzicioni kishte shtyrë për nja tridhjetë a më shumë vite më vonë, një luftë që dukej e pashmangshme dhe që do ta kish bërë Evropën pluhur e kujtim.

- Po ish-Jugosllavia? - kish pyetur tjetri.

- Shleu borxhin, - ia preu dijetari. E shleu të tërin menjëherë. Kurse ne të tjerët kemi filluar ta shlyejmë me këste. Qysh në kohë të katragjyshërve...

- Po ata që, edhe pas luftrave, janë prapë në tranzicion?

- E, atyre siduket u duhet të shtyjnë edhe një luftë!

Iliri me një sy qe larguar i zhgënjyer. I dukej sikur të gjithë bënin çmos për të mos e lënë të ikte. Përdornin të gjitha marifetet vetëm që ai të ngordhte aty, si merimanga në vrimë të qenefit.

Një kartë malli e çmalljeje

Sivëllait tim Rubin Shkreta, nizam shqiptar
Pranë Urës së Qabesë
Shkretëtirë


I dashur vëlla,

Së pari uroj të jesh sa më mirë me shëndet, se shëndeti s’matet me gjë në këtë dynja. U bënë shumë mote që kur ke ikur së këtejmi dhe shpirti na është zhuritur për ty. Lusim të Madhin Zot që të të mbrojë nga egërsirat e shkretëtirës, nga ligësia e njerëzisë e nga zametet e tjera të nizamísë. Po të shkruaj sërish për të ta qetësuar zemrën e përvuajtur. Nga shtëpia i ke të tërë si kokrra e mollës. Pasi shkove nizam, jot ëmë vuajti nja dy vjet, të qau me shtatë palë lotë, po tashti është mirë. Tërë ditën e Perëndisë gatuan, thur triko, jelekë e dorashka për ty e për të afërmit e miqtë, lan e shplan, e mban shtëpinë dritë. Përditë lutet që të kthehesh shëndoshë e mirë. Me anë të kësaj karte, edhe jot ëmë të dërgon shumë të fala, të puth sytë e të lutet ta mbash veten, të durosh si burrat, gjer të kthehesh. Ky paska qenë fati ynë i hidhur: ca jashtë, ca brenda, asnjëherë të gjithë jashtë, ose të gjithë brenda.

Kokat nuk i urrente asnjë shqiponjë



"Në afrim të vjeshtës, Poradeci zbrazej. Përhapej rreth nesh, si ndonjë mjegull shpirtrash të përmallur, një heshtje që të bindte se, kur kapërcen një sinor të caktuar vetmie, nuk të nevojitet mbrojtja e askujt. Asgjë, askush s’të shkatërron, s’të vret dot në aq përmallje e vetmi, që mbase e bën njeriun të padukshëm për sytë e fatkeqësisë dhe të mortit.

Ndihesha i lindur në e me atë lloj vetmie.

Shumica dërrmuese e Kokave qenë kthyer në Tiranë e nëpër rrethe, ku duhej të flisnin gju(hë) më gju(hë) me popullin e thjeshtë, që të mund të shkruanin kryevepra, kur ne nisëm fushatën „Të lexojmë ata që ruajmë”.

the Seeners - a heart story

[EN] The traces of a blind man's cane or the rush of a heart in danger of stopping; the end of a life or the beginning of a great love; mouths, whispers, claws, flattery etc. of the past that has just passed and of some contemporary people; a story or a burning fire; a flame or a look or a butterfly or a flame as long as a look…

Concept, animation, directing, editing: Ardian-Christian Kyçyku

Prof.univ.dr. Ardian Kyçyku: Statis quo

Original graphic A.-Ch. Kyçyku
Disa mendime mbi letërsinë dhe statistikat

Në krye të herës dua të falenderoj përzemërsisht bashkëpuntorët, që më ndihmuan jo vetëm me përkushtimin dhe paanësinë e tyre, por edhe me debatet shkencore, sepse, siç dihet, kur shumë koka mendojnë njëlloj, ato nuk mendojnë shumë. Duhet të theksoj medoemos edhe se, në çdo fjali të këtij punimi qëndron dashuria e kulluar ndaj Letërsisë së përhershme shqiptare, ashtu siç e njohim pas një përvoje shumëvjeçare në hulumtime shkencore, botime e mësimdhënie, dhe dëshira që mosnjohja e saj, - shpesh rrjedhojë dhe pasojë e paragjykimeve të shumëfishta e jo gjithmonë të qëllimshme, - t’ia lerë hap pas hapi vendin njohjes së saktë. 

Letërsia shqiptare është një letërsi e re, me gjuhë të lashtë e histori të mbingarkuar. Statistikat ndihmojnë që, përmes kërkimesh e vëzhgimesh shkencore, të nxjerrësh nga një sasi cilësinë, jo anasjelltas, dhe të ndjekësh ecurinë e cilësisë. Statistikat japin të dhëna të qarta jo aq për qarkullimin e vlerave të mirëfillta të një letërsie, sesa për pushtimin e hapësirave botuese e mediatike nga librat mesatarë dhe / ose që ravgojnë me çdo çmim famën në vend të vlerës së padiskutueshme letrare. Si vlerë të padiskutueshme letrare kam parasysh atë që s'mund të kundërshtohet apo të vihet në dyshim veçse përmes argumentesh të shijeve vetjake apo të grupeve të caktuara, ose përmes shprehish joshkencore. 

Po ndodh tani [prozë]


Në ditë të tilla nuk e vrisje veten jo ngaqë s’kishe armë e as ngaqë ngrehinat prej ku mund të hidheshe ishin aq të larta, saqë më lehtë mësoje fluturimin, sesa bëheshe copë në tokë. Nuk e vrisje veten, sepse harroje. Në e shumta dy orë. Sado i vendosur të ishe për t’u hequr qafe, vogëlimat dyndeshin aq me shumicë e aq çmeritëse, saqë vetëvrasja të dukej e lexuar, ose e hasur kalimthi në ndonjë film. Dhe pat qenë vetëvrasje e mirëfilltë, jo nga ato të shtirurat që duan të trondisin ëngjëjt. Pas e shumta dy orësh, ishe gati t’u shprehje mirënjohjen e thellë vogëlimave, që të zgjasnin jetën, duke të fikur shpirtin, sikur ky të ishte dritë sysh apo flakëzë qiriri.

Një vogëlimë zbavitëse ma vodhi trush vetëvrasjen. Vite më parë pata kërkuar zyrtarisht një revolver, ndonëse e vetmja që më kërcënonte me vdekje ishte vetja. Nuk ma dhanë „për arsye shikimi në dobësim e sipër”. I ngjakësha një ish-mikut boksier të Drejtorit të Armëve dhe vetëm një cipëzë qepe më ndakej nga vrasësit pa dashje. Edhe miku boksier, për shkak të shikimit në dobësim e sipër, tek u mburrej ca miqve me goditjet e befasishme që mund të bënte, desh i kish lënë të vdekur. Ndërsa unë, - Më falni për dyshimin me bazë të pakundërshtueshme shkencore, tha Drejtori, - mund t’ia hidhja trutë në erë ndonjë të pafajshmi gjer edhe kur e shkrepja armën kundër dikujt tjetër, ose thjesht në ajër.

- Edhe po ia drejtova vetes, - pyeta. Ballit tim...?!

Një skaj që i duron të gjitha

 


(...)

22. Sonila shtrihej lakuriq pranë meje dhe kjo nuk më çudiste. Ndihesha i qetë, sepse asgjë, madje as mungesa e plotë e çudisë, nuk më çudiste më. Fqinji më pat tërhequr vëmendjen se po bëhej gati një javë a më shumë qysh kur qe plevitosur, po shqepej me kanamicina, dhe unë, merre me mend, unë fqinji i tij më i afërt, nuk i kisha thënë as të shkuara, asgjë, madje, merre me mend, kisha bërë sikur nuk dija gjë. Njerëz ishim, dhe një të shkuara mund ta thoshim. Veç kësaj, merre me mend, ai nuk mbante mend të ishim grindur ndonjëherë, për asgjë, dhe nuk shihte asnjë arsye, për të cilën të grindeshim në të ardhmen. Dhe kishte të drejtë. Si gjithmonë. Dhe më bënin për të vjellë njerëzit që kishin gjithmonë të drejtë.