[1.25 min. about exile and not only for, with some kind of subtitles]
Showing posts sorted by date for query Home. Sort by relevance Show all posts
Showing posts sorted by date for query Home. Sort by relevance Show all posts
Katrori, rrethi, koni...
.jpg)
(...)
E
dinim që kishte një përfytyrim të veçantë rreth mërgimit dhe na e pat dëshmuar
gjatë një takimi qesharak me njërin nga ministrat e panumurt që vinin të na
bëheshin baballarë e të qanin gju më gju me gjunjët tanë të capaluar hallet që
ata pandehnin se kishim. Ministri në fjalë ishte çunak, faqekuq, një nga ata që
shëndoshen furishëm, mbeten shtatzanë me bollëkun, qivuren në kostume të zinj,
venë ndonjë stemkë mbi zemër dhe pjellin e mbajnë fjalime si nga rropullitë e
rilindësve. Na e pat thënë hapur: «Të dashur bashkatdhetarë, të dashur
vëllezër, na thoni ç’doni të bëjmë për ju…». Në sallë, padukshëm, kish
plasur ajo që mund të quhet e qeshur zorrësh dhe që nuk para humb
hidhërim po të pjerdhësh. Ca zëra kishin kërkuar sjelljen e atdheut këtu, ose
zhvendosjen e mërgimit atje. Kurse Home Çkena, që ishte i ndrojtur nga natyra,
ose, më mirë: nga sasia e mençurisë që bartte në kafkë dhe të cilën s’ishte
asnjëherë i sigurtë se nuk do t’ia keqkuptonin, drithëronte. Pat ngulmuar aq
herë me thërrime zemre: «Hajde, çuna, se do vijë e djathta në fuqi dhe s’do
na harrojë. E djathta s’harron askënd. Hajde, çuna, se do vijë e majta në fuqi
dhe s’do na harrojë. E majta s’harron askënd. Hajde, çuna, se do vijë qendra në
pushtet, do vijë rrethina, do vijë katrori, rrethi, koni… ». Papritmas
qe ngritur në këmbë dhe i kish thënë ministrit:
- Na thoni më parë ju se çfarë jeni në gjendje të
bëni, pastaj ne do t’ju themi se ç’na nevojitet.
Na pat mbetur gdhendur nga ai tubim vetëm fytyra e
qymyrtë e ambasadorit që vigjëlonte mbi mërgatë asokohe, sytë e vranët, të
zhgënjyer, dhe tendosja përbuzëse, vishnjë, e nofullave, diçka që mund të
shqipërohej: «Po ju s’keni brekë në bythë e atdhe nën shputa, mor halabakë –
si guxoni të hidhni baltë mbi misionin e zotit ministër?!».
- Nuk ju vjen ta besojnë, - pat thënë Home Çkena pas
mbledhjes. Nuk ju vjen të besojnë, se, po të mos ishim ne jashtë, askush s’do
ta merrte vesh, për njëqind e ca vjet, se ata janë brenda. Por do të vijë dita kur ta marrin
vesh se ne jemi kufijtë e tyre. Ja, kështu siç jemi, pa brekë në bythë, pa
atdhe nën shputa…
E në
mungesë të kufijve, gjithçka e gjithkush i përkiste vetëm Hiçit.(...)
Pushtet
… synimi im nuk ka qenë e as besoj se do të jetë ndonjëherë që libri të bëhet sa më i besueshëm për lexuesin. Libri duhet të jetë sa më i vërtetë. Çështja e besueshmërisë i përket e gjitha lexuesit. Me vete e kam quajtur roman me fëmini, për shijen që ka fati - dhe kjo mendoj se u jep përgjigje të gjitha pikëpyetjeve teorike e kritike. Ashpërsia e zakonshme ndaj mangësive të vetes ma bëri më të qartë fëmijërinë. Ndodhi, jo pa dhimbje, zhvendosja e një bote të tërë nga gjeografia në letërsi. Pogradeci i hershëm, Tirana e gjimnazit, malli dhe pengjet e aq njerëzve që ikën pa dashuruar aq sa ëndërronin, mallëngjimet dhe hidhërimet vetjake, pamundësitë, lumturitë dhe arritja e disa qëllimeve në jetë etj. Gjeta madje disa përgjigje edhe për krisjen e madhe që pat ndodhur në fatin tim pas largimit nga atdheu. Dyzimi i Gined Enkelanës, më fuqishëm se ai i Home Çkenës tek „Home”, më qartë se i shqiptarit tek „Ëngjëjt e tepërt”, më poetik se sa ai i Ilirit me një sy tek „Sy” etj, më ndihmuan të stërvitem me një gjendje që mund të përshkruhet si koha kur vdekja të mban ndarë nga klasikët, kurse jeta - nga miqtë dhe nga smirëzinjtë, por sidomos të mban larg vendlindjes. M’u fal një pamje më e përsosur e pjekurisë, e pleqërisë së mundshme, ose e vdekjes së parakohshme. Të gjitha janë shprehur me shqipe shpirtërore në roman. Autori
"Dija vetëm se atë vit kur varreza më fali trëndafilin, Komandantit i qe tekur ta pagëzonte Enkelanën Qyteti i Luleve, (mbase i qenë veguar para kohe malet me lule që do të rropateshin t’ia davaritnin kutërbimin e krimeve) dhe shyqyr që s’i pat rënë udha nga varret, se do ma kish këputur trëndafilin fatsjellës. Asgjë më tepër, por as më pak. Përndryshe, kalëroja drejt thelbeve, drejt përfundimeve dhe aty ku mbaronte një djegie, një lumturi, niste tjetra. Ose ndodhnin të gjitha njëheresh. S’mund të jem i saktë. E gjitha më kujtonte fatin e thëngjijve në mangall: digjeshin, shndërroheshin ngadalë në hi, dhe s’mund të përcaktoje se cili digjej më shumë, para a pas të tjerëve. Thëngjijtë ishte jeta ime, kurse hiri – mbijeta. Sepse hiri m’i mbante fshehur thëngjijtë, me gjithë dhembjen, dhimbsurinë, mallin, mallëngjimin dhe ëndrrat e tyre nga sytë e të tjerëve e sidomos nga pështymat. Një thëngjill mund të cilësohej shajnia ime mes varreve, me trëndafil në dorë, duke e gdhirë si puna e fëmijëve të dikurshëm, që, për të dhënë sprovën e parë të burrnisë, viheshin ta gdhinin mes varrezës. U ktheva në Enkelanë edhe më i dashuruar, me trefish më shumë miq në botën tjetër, se sa në këtë botë. Thëngjilli tjetër vezulloi mes liqenit dhe sheshit para hyrjes në parkun e Drilonit, ditën kur Komandanti bujti si përvit të shpinte kokallat dhe të mufaste kujtimet. Kisha dalë me Arielën për piknik dhe autobuzi na kish ndalur mes misrave e ferrave ndanë rrugës, sepse po vinte Komandanti. Dy javë më parë qenë dyndur në qytet toga ushtarësh të zgjedhur, topa, mortaja, tanke dhe dy nëndetse të vogla. Kur Komandanti po na përshëndeste si puna e atij sazexhiut që flladit kakofonitë e një gazele, isha gjendur mes veturës së tij dhe Lasgush Poradecit që ndodhej në shesh bashkë me vajzën e madhe. Krokama e parrullave, përbetimeve dhe urimeve më kish topitur. Edhe Komandantin, edhe Lasgushin i shihja për herë të parë gjallë. Pata qënë ca kohë bebëza e njërit prej syve të Komandantit, mirpo më kishin pushuar nga heroizmi, sepse më pat zënë gjumi nga kapitja dhe nuk e pata hapur bebëzën në kohën e duhur. Isha ende i magjepsur nga muzika dhe përndritjet e verbit lasgushian. Në përputhje me vegimet e mia prej xhindi bibliotekash e kinemash, librat e Lasgushit ishin stër-libra. E shndërronin letrën e vet në atllas ngjyrë qielli vjeshtor dhe mbanin era mysk, unap e hënë pesëmbëdhjetëshe edhe sikur t’i shfletonin parreshtur qënie me dhëmbë të prishur, me ndjenja të mykura, dështakë e papagaj që ishin zënë jo me lot, najrí* e spermë, po me jargë, edhe sikur t’u vije flakën apo t’i burgosje në ndonjë nga shumë depot e atdheut e të vëmendjes. Thëngjilli im pipëtiu në shesh. Komandanti zbriti nga vetura dhe u kthye me sytë largpamës nga mileti. Lasgushi sapo qe kthyer në drejtim të Enkelanës. Ja, më foli thëngjilli: historia, poezia dhe ti. Po, ia ktheva: ja dy pushtete, njëri me sot – me nesër, tjetri me nesër – me përjetë, mirpo është edhe një pushtet i tretë këtu, ndofta i treti – i vërteti. Një pushtet që s’e njeh ende askush, por që do të ndihet një ditë. Sepse ky është pushtet njerëzish që vdesin të rinj e me shumë pengje e malle, një pushtet që vetëm ndihet, nuk flet shumë, nuk mban shënime, nuk mburret, nuk zë vend as në kujtesën e njerëzve, as në vëmendjen e tyre. Ky pushtet vetëm vepron. Në heshtje, me përkushtim të frikshëm, pa mëshirë, njëlloj si arti, njëlloj si sëmundjet, si shpresa, si vdekja, si ngjallja, si diplomacia a triplomacia e të shumtëve. Hëpërhë ky pushtet më ka mua, jeton, vepron dhe shprehet përmes meje. Më vonë, shohim e bëjmë. (...)
* Duhet të jetë fjala për lartimin, fluturimin, pezullinë mbinjerëzore. Shqipërim, ose sajim i imi.
________
Fragment nga Ki$land - roman me fëmini, Librarium Haemus 2014
Një dëshmi e autorit
Foto: A.-Ch. Kyçyku
________
Fragment nga Ki$land - roman me fëmini, Librarium Haemus 2014
Një dëshmi e autorit
Foto: A.-Ch. Kyçyku
Ex Oriente dulcibus
[Ëmbëlsirat vijnë nga Lindja / The Sweets come from the East]
S y n o p s i s
Two elderly Albanian spouses visit their son, who has been living in Bucharest for over two decades. A bilingual writer, he also has a high position in the academic field. His parents bring lots of sweets and jam jars from home, but also an old shoebox containing several well-kept pieces of paper the son wrote when he was still in high-school.
The meeting between the parents and the son is characterized by a humour that can also be perceived as a well-controlled explosion of longing and tenderness towards one another, but also towards the bygone Balkan life. One could even have the impression that a life apparently deprived of elementary freedoms, pressured by a dictatorship's attempts to formalize the human being, can be incredibly artistic.
I learned the word ‘birth'
THE DAY OF FAREWELL
13. I encountered deeply ingrained issues. I had been talking to myself for who knows how long, and with each uttered word, I learned new ones. I learned the word ‘birth,’ the word ‘issue,’ the phrase ‘deeply ingrained,’ the word ‘speak,’ the word ‘perhaps,’ the phrase ‘for how long,’ the phrase ‘to oneself,’ the conjunction ‘and,’ the word ‘conjunction,’ the word ‘after,’ the word ‘every,’ the word ‘word,’ the word ‘thus,’ the word ‘learn,’ the word ‘news,’ the word ‘phrase,’ the word ‘enough,’ and many more and many more. Otherwise, how could I even speak, even if just to myself? In truth, the words were the same, but to me, they felt different, entirely different, and I relearned them from scratch, as if they were completely new. However, I managed to open my eyes—somehow, who knows how—and beheld five white walls. Excluding the floor, which was behind me since I was lying down, there were five white walls in the room. It was fortunate there weren’t more than five, because even if there were, they would still be just walls.
Kufij
Para se të largohej me Endritën për krahu, Home Çkena
pati një si rënie, ose ngritje në vegim. Tha gjëra që nuk i kishte shprehur më
parë aq hapur, me atë të folmen e vet të pangatërrueshme, që shartonte tinguj
humori, mençurie e hidhërimi të fisëm nga dialektet dhe zhargonet e atdheut, -
dhe ne mezi kishim pritur që edhe ai ta shfrynte një herë mllefin si një
mërgimtar i rëndomtë, ndonëse ishte ndër më të rëndomtët mërgimtarë. Edhe
fërneti dot t’i kish rënë ca në kokë.
Endrita po tregonte një barcaletë me ulokun që pat
hipur në shpinë të të verbrit, kur Home Çkena, në vend që të qeshte qoftë edhe
sa për miqësi, tha mendueshëm:
- E
ç’të duhet jeta ndonjëherë?! Ata që kishe në atdhe kanë vdekur, ndërsa ti je mëse
i vdekur për të gjithë ata që kanë ngelur atje… Je si ndonjë shpikje…
Endrita
dhe ne bëmë sikur s’ia vumë veshin. E dinim që kishte një përfytyrim të veçantë
rreth mërgimit dhe na e pat dëshmuar gjatë një takimi qesharak me njërin nga
ministrat e panumurt që vinin të na bëheshin baballarë e të qanin gju më gju me
gjunjët tanë të capaluar hallet që ata pandehnin se kishim. Ministri në fjalë
ishte çunak, faqekuq, një nga ata që shëndoshen furishëm, mbeten shtatzanë me
bollëkun, qivuren në kostume të zinj, venë ndonjë stemkë mbi zemër dhe pjellin
e mbajnë fjalime si nga rropullitë e rilindësve. Na e pat thënë hapur: «Të
dashur bashkatdhetarë, të dashur vëllezër, na thoni ç’doni të bëjmë për ju…».
Në sallë, padukshëm, kish plasur ajo që mund të quhet e qeshur zorrësh
dhe që nuk para humb hidhërim, po të pjerdhësh. Ca zëra kishin kërkuar sjelljen
e atdheut këtu, ose zhvendosjen e mërgimit atje. Kurse Home Çkena, që ishte i
ndrojtur nga natyra, ose, më mirë: nga sasia e mençurisë që bartte në kafkë dhe
të cilën s’ishte asnjëherë i sigurtë se nuk do t’ia keqkuptonin, drithëronte.
Pat ngulmuar aq herë me thërrime zemre: «Hajde, çuna, se do vijë e djathta
në fuqi dhe s’do na harrojë. E djathta s’harron askënd. Hajde, çuna, se do vijë
e majta në fuqi dhe s’do na harrojë. E majta s’harron askënd. Hajde, çuna, se
do vijë qendra në pushtet, do vijë rrethina, do vijë katrori, rrethi, koni… ».
Papritmas qe ngritur në këmbë dhe i kish thënë ministrit:
- Na thoni më parë ju se çfarë jeni në gjendje të
bëni, pastaj ne do t’ju themi se ç’na nevojitet.
Na pat mbetur gdhendur nga ai tubim vetëm fytyra e
qymyrtë e ambasadorit që vigjëlonte mbi mërgatë asokohe, sytë e vranët, të
zhgënjyer, dhe tendosja përbuzëse, vishnjë, e nofullave, diçka që mund të
shqipërohej: «Po ju s’keni brekë në bythë e atdhe nën shputa, mor halabakë –
si guxoni të hidhni baltë mbi misionin e zotit ministër?!».
- Nuk ju vjen ta besojnë, - pat thënë Home Çkena pas
mbledhjes. Nuk ju vjen të besojnë, se, po të mos ishim ne jashtë, askush s’do
ta merrte vesh, për njëqind e ca vjet, se ata janë brenda. Por do të vijë dita kur ta marrin
vesh se ne jemi kufijtë e tyre. Ja, kështu siç jemi, pa brekë në bythë, pa
atdhe nën shputa…
E në mungesë të kufijve, gjithçka e gjithkush i përkiste vetëm Hiçit. (...)
Curriculum Vitae - English
Ardian Kycyku – Pen names: Ardian-Christian Kyçyku / Kuciuk, writer in the Albanian and Romanian
languages, born on the 23rd of August 1969, Pogradec, Albania. Author of many
original books (novels, short stories, plays, scenarios, scientific studies,
essays, anthologies, translations).
Bachelor of Arts at the Tirana University (Albania), Faculty of History and Philology (Albanian Language – Albanian and Universal Literature, 1991, Diploma’s work: ‘Stefan Zweig and Sigmund Freud – communions and differences’)
Doctor in Comparative and Universal Literature at the Bucharest University – ‘Directions in European Modernism and their Echo in the Interwar Period of Albanian Literature’ (1998)
University Professor (since 2014; Semiotics and Communication / The Research Methodology)
Certificate of Qualification (Habil., since 2025) in the field of doctoral studies in Theatre and Performing Arts
Between 2008 and 2020 he was a dean and a rector in Bucharest
Since 1998 he is the co-founder and co-director of European Review “Haemus”, which has an archive of over 9.500 pages, and of Librarium Haemus Editions.
Founding member of the Albanian Cultural Association “Haemus”
B o o k s written and published in Albanian
In the empire of stone, novel, Tirana 1993
The Deathers, novel, Pristina1998, Tirana 2020
The Night After Year Zero, novel, Pristina 1999
The Muse of the Game, trilogy, Bucharest 1999
The Translation or the Life of a Slave that doesn’t Swear He Can See, novel, Bucharest 1999
The Rivers of the Sahara, novel, Tirana 2000, Bucharest 2010, Pristina 2017
The Appetite for Heaven Bread, novel, Tirana 2000
Diva or Flowers Devourer, novel, Elbasan 2000
Useless Angels, novel, Pristina 2002
The Crystal and the hyenas, novel, Pristina 2002, Bucharest 2015
Eye/s, novel, Bucharest 2004, Pristina 2005, Tirana 2008
The conquest of Crazystan, short stories, Pristina 2004
Instead of Eternity, play, Pristina 2007
Home, novel, Pristina/ Berlin 2014
Kiss Me You, Skeleton, Bucharest 2007
The viceBook, play, Bucharest 2007
The Neutral Blood, play, Bucharest 2008
The Father, novel, Bucharest 2008, Tirana 2017
Your Excellency, play, Pristina 2009
One world away, play, Bucharest 2012
Pearl/s, selected short stories, Pogradec 2012
Unseen stories, short stories, Pristina/ Bucharest 2013
Ki$land – a novel with childhood, Tirana 2014
Like, play, Bucharest 2016, Pristina 2017
Trialogue [an interdisciplinary work regarding the links between literature and exile and the languages it chooses in order to protect Memory and Metaphor], in Albanian, with abstracts in Romanian and English, Bucharest 2016, work-in-progress
Incógnito [Fragments from the life of guardians and vice versa], novel, Tirana 2016
The Threshold or Death writes with two hands, novel, Bucharest 2019
Homo ex machina – three plays, 2019
Anonima or Tirana in the shadow of a passenger, 2020
Childhood cr(imes)eations, 2021
Zo-om, novellas, 2023
The Doublebook, 2025
B o o k s written and published in Romanian
The year in which the Swan was Invented, novel, Bucharest 1997
The Sweet Secret of Madness, 33 proses + 22 original graphics, Bucharest 1998
A Glorious and Dying Tribe – The Saga of an Oblivion, Bucharest 1998
Love at Last Sight, stories and a play, Bucharest 2000
Epigone God, monograph, Timisoara – Bratislava, 2000
Trilogy, three novels, Bucharest 2002
Time of the Substitutes, interview, Bucharest 2003
Siege – a novel with very few inverted commas, Bucharest 2004, 2007
Ex – novel with love & conspiracy, Bucharest 2008, 2010
Introduction to Semiotics, university lectures, Constanta 2005
The Signs and the Citadel, university lectures, Bucharest 2007
Empatycon or The Book of Premature Life, novel, Bucharest 2008
Space for a only one doll – a film to be narrated / a story to be filmed, Bucharest 2008
The sky in an envelope – a film to be narrated / a story to be filmed, Bucharest 2010
Casting or the Curtain doesn't separate anything anymore, play, Bucharest 2011
My last Million, anthology of Balkan literary texts, 2013
Comunicare in-humanum est, interdisciplinary studies, Bucharest 2014
Outism and Insomnia, interdisciplinary studies, Bucharest 2014
The Epocalypse, novel, Bucharest 2014
Instead of Eternity, play, 2015
A grammar of Exile [in two "foreign" languages], essay, 2015
The genre – a play with an act and a murder, play, 2019
The Prompters’ exodus – stereodrama, 2022
The Print(ing)house, monodrama, 2022
The Co-author – broken poems, 2023
The last people filmed, theater, 2024
Boundaries between the Theater of Existence and the Existence of Theater – a semiotics of Ingmar Bergman's vision as a theater man, 2025
A ɸ (in Romanian it also means To be) or A Millimeter of Grace, screenplay / dramatic text, 2025
Bachelor of Arts at the Tirana University (Albania), Faculty of History and Philology (Albanian Language – Albanian and Universal Literature, 1991, Diploma’s work: ‘Stefan Zweig and Sigmund Freud – communions and differences’)
Doctor in Comparative and Universal Literature at the Bucharest University – ‘Directions in European Modernism and their Echo in the Interwar Period of Albanian Literature’ (1998)
University Professor (since 2014; Semiotics and Communication / The Research Methodology)
Certificate of Qualification (Habil., since 2025) in the field of doctoral studies in Theatre and Performing Arts
Between 2008 and 2020 he was a dean and a rector in Bucharest
Since 1998 he is the co-founder and co-director of European Review “Haemus”, which has an archive of over 9.500 pages, and of Librarium Haemus Editions.
Founding member of the Albanian Cultural Association “Haemus”
B o o k s written and published in Albanian
In the empire of stone, novel, Tirana 1993
The Deathers, novel, Pristina1998, Tirana 2020
The Night After Year Zero, novel, Pristina 1999
The Muse of the Game, trilogy, Bucharest 1999
The Translation or the Life of a Slave that doesn’t Swear He Can See, novel, Bucharest 1999
The Rivers of the Sahara, novel, Tirana 2000, Bucharest 2010, Pristina 2017
The Appetite for Heaven Bread, novel, Tirana 2000
Diva or Flowers Devourer, novel, Elbasan 2000
Useless Angels, novel, Pristina 2002
The Crystal and the hyenas, novel, Pristina 2002, Bucharest 2015
Eye/s, novel, Bucharest 2004, Pristina 2005, Tirana 2008
The conquest of Crazystan, short stories, Pristina 2004
Instead of Eternity, play, Pristina 2007
Home, novel, Pristina/ Berlin 2014
Kiss Me You, Skeleton, Bucharest 2007
The viceBook, play, Bucharest 2007
The Neutral Blood, play, Bucharest 2008
The Father, novel, Bucharest 2008, Tirana 2017
Your Excellency, play, Pristina 2009
One world away, play, Bucharest 2012
Pearl/s, selected short stories, Pogradec 2012
Unseen stories, short stories, Pristina/ Bucharest 2013
Ki$land – a novel with childhood, Tirana 2014
Like, play, Bucharest 2016, Pristina 2017
Trialogue [an interdisciplinary work regarding the links between literature and exile and the languages it chooses in order to protect Memory and Metaphor], in Albanian, with abstracts in Romanian and English, Bucharest 2016, work-in-progress
Incógnito [Fragments from the life of guardians and vice versa], novel, Tirana 2016
The Threshold or Death writes with two hands, novel, Bucharest 2019
Homo ex machina – three plays, 2019
Anonima or Tirana in the shadow of a passenger, 2020
Childhood cr(imes)eations, 2021
Zo-om, novellas, 2023
The Doublebook, 2025
B o o k s written and published in Romanian
The year in which the Swan was Invented, novel, Bucharest 1997
The Sweet Secret of Madness, 33 proses + 22 original graphics, Bucharest 1998
A Glorious and Dying Tribe – The Saga of an Oblivion, Bucharest 1998
Love at Last Sight, stories and a play, Bucharest 2000
Epigone God, monograph, Timisoara – Bratislava, 2000
Trilogy, three novels, Bucharest 2002
Time of the Substitutes, interview, Bucharest 2003
Siege – a novel with very few inverted commas, Bucharest 2004, 2007
Ex – novel with love & conspiracy, Bucharest 2008, 2010
Introduction to Semiotics, university lectures, Constanta 2005
The Signs and the Citadel, university lectures, Bucharest 2007
Empatycon or The Book of Premature Life, novel, Bucharest 2008
Space for a only one doll – a film to be narrated / a story to be filmed, Bucharest 2008
The sky in an envelope – a film to be narrated / a story to be filmed, Bucharest 2010
Casting or the Curtain doesn't separate anything anymore, play, Bucharest 2011
My last Million, anthology of Balkan literary texts, 2013
Comunicare in-humanum est, interdisciplinary studies, Bucharest 2014
Outism and Insomnia, interdisciplinary studies, Bucharest 2014
The Epocalypse, novel, Bucharest 2014
Instead of Eternity, play, 2015
A grammar of Exile [in two "foreign" languages], essay, 2015
The genre – a play with an act and a murder, play, 2019
The Prompters’ exodus – stereodrama, 2022
The Print(ing)house, monodrama, 2022
The Co-author – broken poems, 2023
The last people filmed, theater, 2024
Boundaries between the Theater of Existence and the Existence of Theater – a semiotics of Ingmar Bergman's vision as a theater man, 2025
A ɸ (in Romanian it also means To be) or A Millimeter of Grace, screenplay / dramatic text, 2025
Between 'us' and 'ourselves' or A manual for relearning the name – an inter- and trans-disciplinary study, 2025
An alphabet of Albanian poetry (anthology, 101 Albanian poets in Romanian), Bucharest 2003
Events in immediate unreality (Max Blecher, Întâmplări în realitatea imediată - Ngjarje nga zhgjëndrra e tanishme, in Albanian), Tirana, 2024
Events in immediate unreality (Max Blecher, Întâmplări în realitatea imediată - Ngjarje nga zhgjëndrra e tanishme, in Albanian), Tirana, 2024
The Floating Library, Arian Leka, author anthology, translated from Albanian and including critical apparatus, Charmides Publishing House, Bistrița, 2017
Mihaela, the Tiger of Our City (Mihaela, tigresha e qytetit tonë) Gianina Cărbunariu – play, translation included in the anthology My Name is Balkan, Tirana
Amalia Breathes Deeply (Amalia merr frymë thellë) Alina Nelega – play, translation and presentation, in the anthology My Name is Balkan, Tirana
War in the Time of Love, Jeton Neziraj play, translation and presentation, Haemus Magazine
Anthology of Albanian Poetry, translated into Romanian, project supported by the EU, 2000
Anthology of North Macedonian Poetry, translated into Romanian, project supported by the EU, 2000
The Supplement – The Movie of a Return / The Return of a Movie (AL), The Rhyme (AL), A Guide (RO), Relationshop (RO) – film / ballet play, Sticking (RO)
Short Eastories (cycle of scripts for feature films: Pas, The rest is Theater, Vox, - 2023, ro., work in progress)
A bridge, Lines, The Seat, Barlove, A lesson, the Point, Librorum, Umbra ex machina, Dearection, Tubim (rrëfilm – AL) / Assembly, A Facemap, Lost masterpiece/s, Mirrors in progress – A short semiotic view on the Ingmar Bergman phenomenon, il filo / figlio del sogno, the viceBook, the Seeners, the Indeependance, Prompter's exodus, Grace, Rope, Shadow's Theoreme, Like under the Sky, Writing, Codex, The Art of Blindness, Φshing, Syziphos, Window-s – on Youtube: https://www.youtube.com/@arkycyku
Videolectures: https://keynema.blogspot.com
[Awards and honors: National Literary Prize of Albania ‘Silver Pen’,
Tirana 2012; Honorary Citizen of Pogradec 2014; Kult Academy Prize ‘The best
book / The best author’, Tirana 2015 and 2018; Grand Prix at Très Court International
Film Festival – Cluj-Napoca 2017]
Çelësi i një kulle / Nga "Home"
E hante për herë të parë krejt i vetëm
atë zemër. Dhe fyti i qe tharë si tokë djerrë, dhe do të kish pirë gjak nga
gjaku i vet, po të mos qe shpikur fërneti. Kish dalë kulle marrakëmbthi, duke
dihatur i përlotur nga pesha e vet, - e cila sikur i qe trefishuar, ngaqë e
kish thithur të gjithë shpirtin nga Tirana, ku Suzi këndellej klubeve me një
dashnor të ri, - dhe qe ulur në një mejhane buzë portit, e nuk qe ngritur veçse
pas shishes së dytë. Ishte krejt axhami, i panjollë, në botën e madhërishme dhe
shkatërrimtare të pijes, prandaj edhe vetëm atëbotë pat mësuar ç’lloj
dehjeje kishte. Nuk e gjetëm duke qarë, duke puthur pijetarë e pijetare të
tjera, nuk e gjetëm duke mbajtur fjalime, duke kënduar, sharë politikanë e jetë
muti, apo duke bërë sherr në përgjithësi, me ajrin plot kripë e jod të huaj. E
gjetëm me atë kokën e madhe mbështetur mbi grushtet prej muratori të lindur,
symbyllur, tek përsëriste dy fjali, thelbin e të cilave e morëm vesh muaj më
vonë, pasi e vetmuam (vetmohuam?) në skërkën tonë.
- Urdhëroni çelësin e kullës, të
dashurit e mi, - thoshte, dhe: “Kulla është plot me libra”.
Pastaj na kish buzëqeshur, na kish përkëdhelur flokët, kish mbështetur atë kokën e madhe herë në gjoksin e njërit e herë në supin e tjetrit, dhe qe përmbysur nën tryezë për të nxjerrë shumë më tepër vrer nga sa bart një njeri i rëndomtë. Ishte vreri i mbledhur brenda njeriut që s’ka mundur ta nisë pijen në kohën e duhur, ose, siç ngulmoi njëri prej nesh: vreri i një brezi që s’kishte ku të kthehej.
Poezia në Epokën e Qelqit
- Bisedë jo e rastit me shkrimtarin e shquar shqiptar
Ardian-Christian Kyçyku -
Për bisedë me këtë shkrimtar që jeton,
punon e krijon prej shumë vitesh në Bukuresht, nuk lypset ndonjë shkas i
veçantë. Dyert e hapësirës së tij krijuese përherë janë të hapura krahë e më
krahë. Gjithmonë nga “miniera” e tij mund të dalësh me plot shportën (thesin),
xhevahire. Ardiani është “gurthyes”, është mjeshtër, filigran diamantesh.
Bajram Sefaj: U bënë shumë vjet qyshse të kam njohur,
fillimisht përmes veprës sate. Do të desha të di ndonjë hollësi për fillimet e
krijimtarisë sate, ku dhe në ç’rrethana u zgjua delli yt poetik. Them “poetik”,
sepse gjithçka që shkruan, pavarësisht ç’gjinie i përket, e ka poezinë brenda,
si pjesë përbërëse organike.
Ardian-Christian
Kyçyku: Besoj se bëhet fjalë për një fat të veçantë, sepse disa tregime dhe
romane të shkruar në fillim, mes dimrit të vitit 1985 dhe atij të vitit 1988,
janë botuar shumë vjet më pas me fare pak ndryshime. Po veçoj tre romane krejt
të ndryshëm nga njëri-tjetri: “Lumenjtë e
Saharasë”, “Mortët” dhe “Demi i zi” (ende i pabotuar), si dhe
prozat “Përtëritje”, “Ai që vuri zjarrin” dhe “Varrmihësit nuk lenë asnjë film përgjysmë”.
Jam kaherë i bindur se të lindesh e ta kalosh fëmininë në Pogradec është pakashumë
si të lindesh me një këmishë të çuditshme, e cila herë mbështjell foshnjën e
herë tjetër vesh krejt pjesën tjetër të botës. Falë kësaj, herë foshnja mbetet
lakuriqe dhe e pambrojtur përballë botës, herë e kundërta. Në thelb, më tepër
se sa t’i bashkojë, poezia i ndan njerëzit në dy popuj, të paktën sa i përket mënyrës
se si e përftojnë lakuriqësinë e tyre, alias
peshën, kuptimin dhe rolin që kanë në këtë botë... Çfarëdo që të thuhet e
shkruhet për shqisën e poezisë, - se më duket vërtet shqisë, - njeriu mbetet i
kotë dhe rrugështrembër pa poezinë, sidomos në këto kohëra kur çdo arratí nga e
përditshmja (që shpesh i ngjan një kafshimi të parreshtur ndërgjegjeje), ose
nga pesha e së përjetshmes, ngulmon të shpallet poezi. Për fat të keq, vlerën e
poezisë së mirëfilltë ende shumë vetë e kuptojnë pak para se të japin shpirt.
Prof.univ.dr. Ardian Kyçyku: Disa veçanti të botimeve shqip në Hapësirën Rumune
Përmbajtje
Synopsis
Fjalë-kyçe
- Gadishull që ngjiz një kontinent
- Rilindja jashtë trojeve, ose Atdheu ngjizet më parë në letërsi
- Interbellum
- Diktatura – një diktat pa ura
- Kaosi që ngulmon të zëvendësojë arsyen dhe vlerat
- Revista Haemus ose Esse non videre
- Librarium Haemus
Bibliografi e përzgjedhur
Listë e pjesëshme alfabetike e autorëve të
Revistës Haemus*
Curriculum Vitae [FR]
Synopsis
Historia e botimeve shqip
në Hapësirën Rrumune është shumëvjeçare dhe tejet e pasur. Botimet e disa prej
kryeveprave të letërsisë shqipe dhe zhvillimi i pazakontë i shtypit qysh nga
gjysma e dytë e shekullit XIX, dëshmojnë se hapësira rumune mund të këqyret si
një gadishull nga i cili ngjizet një kontinent i tërë. Gjatë periudhave të
ndryshme historike, botimet shqip iu nënshtruan synimesh që kulmuan jo vetëm me
krijimin dhe forcimin e Shtetit Shqiptar, por edhe me ruajtjen dhe pasurimin e
shqipes së gjithëkohëshme, që, përmes librash e autorësh të zgjedhur,
zhvillohet edhe sot në të njëjtën hulli. Kësaj shqipeje, të përfshirë tashmë me
të drejta të plota në vargun e gjuhëve të tjera evropiane e më gjerë, të aftë
për vepra me vlera të përbotëshme edhe nëse nuk përkthehen në gjuhë të tjera, i
shërben edhe Revista Haemus, themeluar në Bukuresht në vitin 1998.
Fjalë-kyçe
Gjuha shqipe, botime shqip,
Hapësira Rumune, Rilindja Kombëtare Shqiptare, libra shqip, shtypi shqip në
Rumani, Revista Haemus, Librarium Haemus
Gadishull që ngjiz një kontinent
Historia e botimeve shqip në hapësirën
rumune është shumëvjeçare, tejet e pasur dhe padyshim njihet mirë jo vetëm nga
historiografia franceze, por edhe nga degë të caktuara të historisë së letërsisë
dhe të shtypit, për më tepër që një pjesë e autorëve të shquar shqiptarë me
banim të përkohshëm në Rumani kishin lidhje të thella me kulturën dhe qytetërimin
frëng. Por mbase njihet më pak e vërteta që Hapësira Rumune (e cilësuar shpesh
si “hapësira mioritike”), me
një elitë dikur gati krejt frankofone e frankofile, ka qenë
për shqiptarët e mërguar dhe sidomos për letërsinë shqipe njëra nga qendrat
themelore të frymëzimit e të arritjeve, njëlloj sikur të ndodhej në libra e jo
në realitet. Fjala “mioritic” rrjedh prej
baladës popullore rumune „Mioriţa” (Shqerrkëza) – një kryevepër e ndjeshmërisë
artistike dhe e gërshetimit të së këtushmes me të përtejmen. Nga pikëpamja
artistike, kjo hapësirë, falë këmbimit shajnitës të maleve me honet, të kodrave
me luginat, të detit me liqenet e lumenjtë, të vapës me thëllimin etj krijon
një baraspeshë, një dhimbsuri dhe një gjendje të veçantë përmallimi e besimi në
botën e padukshme, një përftim befasues të jetës, dramave, vdekjes,
përjetësisë, me vlera të pangjashme sidomos për poezinë.
Hapësirë për fjalën e duhur
Violeta Murati: Romani “Ati”, publikuar nga Botimet Poeteka, vjen si “një himn kushtuar
prindërve, flijimeve të tyre të pafundme dhe heshtjes së përkorë që shoqëroi
përkushtimin”, çka jo gjithmonë u shndërrua në mirënjohje, dhe keqkuptimeve
të shumta me shoqërinë dhe kohën në të cilën jetojmë. Me këtë shënim, çfarë
nxiti tek shkrimi i romanit
“Ati”? Pothuaj hyjni, pothuaj mister, pothuaj hije e vetes.
Ardian-Christian Kyçyku: Romani
përmban më pak nga sa meriton mirënjohja ndaj prindërve, por është më tepër se
kaq. Thelbi i tij përqëndrohet tek hakmarrja dhe hak-dhënia, jo thjesht në
trajtën e njohur e të shtjelluar nga
letërsia apo kinematografia. Duket se gjakmarrja klasike, e pranishme edhe në
popuj të tjerë, ka qenë një mjet njerëzor për ta mbajtur racën sa më të pastër.
Në letërsinë shqipe e
jo vetëm, me përjashtim të Kutelit tek “Gjonomadhë e Gjatollinj”,
hakmarrja me degëzimet
e saj shpesh shtangëse, qëllimisht apo jo, na paraqit ne shqiptarët si njëfarë
kafshësh të rralla që duhet të gudulisin krenarinë e të huajve, duke iu
dëshmuar sërish se sa të qytetëruar janë ata. Por, para se të jemi kafshë të rralla, ne jemi njerëz të
rrallë, siç është Ati, Irma
dhe djali i tyre, Tiku. E letërsia, po nuk nxori në pah njerëzoren, gjer edhe
kur kjo nuk përmendet në shtyp, nuk është më letërsi, por monedhë këmbimi.
- Ky roman shtron disa kuptime filozofike mbi Njeriun, pas
tij “Ati” i romanit: gjithnjë vonë për të pasur një tjetër shpirt, një tjetër
sjellje, një tjetër fat. Pse tëhuajëzohet
ky njeri?
Ati është një prind si shumë të tjerë, por shqiptar si
gjithnjë e më pak të tjerë. Kur merr papritur një goditje që ngulmon t’ia
shfarosë emrin, duke i vrarë djalin, vihet në lëvizje dhe është gati të vdesë,
në vend të të birit, vetëm që të mos tjetërsohet a të huajsohet. Ndaj edhe
duket aq i çuditshëm. Në këto kohëra, gjërat e natyrshme, misionet e parme të
njeriut, duken shkarje, prapambetje, madje çmendurí. Sasia çnjerëzore dhe cilësia nënnjerëzore e lajmeve të sotme
ia kanë mpirë njeriut
shqisën e së vërtetës, aftësinë për ta ndarë qartë realitetin nga pasqyrimi i
këtij të fundit në shtyp, aq sa gjer edhe gjërat thelbësore, vendimtaret, duket
sikur ndodhin në një film. Drama është se gjaku e vuajtjet, me të cilat shlyhen ngjarjet, janë të
mirëfillta, jo prej letërsie a kinemaje.
- Ju jetoni dhe shkruani në dy gjuhë, kultura të ndryshme.
Të hysh “brenda” një tjetër kulture e të krijosh një bashkëjetësë me gjuhën e
mëmës, çfarë sfide ka qenë për ju?
Ka qenë dhuratë nga Zoti, jo sfidë. Mbase tingëllon ca si
tepër poetike, por nuk kam të drejtë ta them ndryshe.
- Si jeni gjendur në Rumani, çfarë ju
detyroi migrimin atje?
Ika me një bursë për doktoratë, nuk mërgova. Por u gjenda
mes disa mërgimesh njëheresh, ose mes një mërgimi të shumëfishtë. E kuptova
shpejt se, pa mërgimin, një shkrimtar nuk mund të jetë i plotë. Kisha pak
përvojë nga fëminia e hershme, kur u desh të zhvendoseshim nga Pogradeci në
Tiranë, dhe megjithë dhembjen e tmerrshme, mërgimi i parë ishte më
fort një rrjetë simbolesh, që duhej të më stërviste për mërgimin ku gjithçka
duhet përjetuar gjer në skaje. Dhe unë i përjetova të gjitha si më i zakonshmi ndër shqiptarë.
- Falë mërgimit, ju keni kohë që jetoni në “Rumaninë e
përhershme”. Kjo është shumë më tepër nga sa mund të thuhet në një bisedë, siç
edhe e cilësoni ju. Sa ngjarje vendimtare për letërsinë dhe kulturën
shqiptare janë zhvilluar atje?
Ngjarje si shkrimet dhe botimet e Lasgushit, Mitrushit,
Naimit, Asdrenit; prania dhe veprimtaria, përfshi martirizimin, e Monsinjor
Vladimir Gjikës; veprimtaria e Vangjel Zhapës dhe shumë të tjera njihen e
çmohen tashmë, - ndonëse jo gjithmonë sa duhet, - nga historia dhe kultura
shqiptare, por edhe rumune. Veç shkrimeve, botimeve e ndihmesave në lëmin
shpirtëror, letrar e shoqëror, mendoj se një rëndësi vendimtare ka pasur
mbërritja dhe përvoja e secilit syresh në hapësirën rumune, që ka një larmi
marramendëse e ku mund të gjesh ende të gjalla, si të ruajtura me shkas, copëza
nga Pogradeci, Durrësi, Tirana, Shkodra etj. Të huajt e njohin shumë pak
Rumaninë e përhershme, ndërsa ne shqiptarët, me fare pak përjashtime, nuk kemi
kohë ta vlerësojmë si duhet rëndësinë e këtyre trojeve për kulturën dhe
historinë tonë.
- A keni ruajtur asosacione me fëmijërinë, qytetin tuaj të
lindjes? Për shumë shkrimtarë ky është një rezervat i shenjtë për krijimtari, a
ndodh edhe kjo me ju?
Po, kam arritur prej vitesh në gjendjen kur mund ta pi
kafenë në Pogradec pa qenë atje, të kuvendoj me gjyshërit pa qenë as fantazmë,
as i dalë mendsh. Gati çdo vit shkoj e rijetoj pjesë moshash që, në kohën
përkatëse, nuk i kam çmuar sa
duhet. Kujtoj gjithmonë tri shprehje: “Vendlindja është vendi i shenjtë i
takimit me Zotin” (Vangjel Zhapa), “Kur s’jemi më fëmijë, kemi vdekur”
(patriarku i skulpturës moderne, Konstantin
Brankush) dhe “Zoti e sheh botën me sytë e fëmijëve” (Nënë
Tereza). Është vendimtare për një shkrimtar që të mos harrojë se ku e ka takuar
Zotin; si duhet të mbetet gjallë sa më gjatë dhe me çfarë sysh ta shohë botën.
E njëjta gjë më ndodh edhe ndaj Tiranës, ku kalova (gërshetuar me Pogradec)
pjesën e dytë të fëminisë dhe rininë e parë.
- Në Rumani hesapet me komunizmin janë mbyllur herët,
krahasuar me ne. Keni kontribuar me studimet tuaja, shkrimet dhe revistën që
drejtoni për njohjen e shkrimtarëve, të persekutuar në kohën e komunizmit. A vazhdoni
të mendoni edhe pas tre dekadash, se termi disidencë vazhdon të jetë gjithnjë e
më i brishtë?
Hesape të tillë nuk mbyllen aq shpejt sa duket dhe besoj se
digjen pak etapat, nëse mendësia e një brezi ngutet të mposhtë gjëra që nuk i
ka paguar me çmimin e saktë. Jam marrë jo pak me shkrimtarët e ndëshkuar
zyrtarisht, por gjithmonë jam përpjekur të ruaj masën. E para se, për vuajtjet
dhe padrejtësitë, duhet të flasin fillimisht ata që i kanë përballuar, ose
shkrimtarë e intelektualë me empati të pazakontë. Mund të vihet re lehtë se, më
të zgjedhurit ndër ta, asnjëherë nuk e kalojnë cakun me dëshmi, sepse dinë që
shpesh vuajtja përfshin edhe shpërblimin – dhe, nga ana tjetër, ai që vuan
vërtet, është mjaft i kujdesshëm që vetëm ta mësojë e jo ta velë lexuesin. Pas
një vuajtjeje të mirëfilltë, pakkujt i nevojitet vërtet mëshira apo nderimet e
të tjerëve. Vuajtja nuk e ka në natyrë të lypë shpërblim nga njerëzit. Sa i përket
disidencës, ajo rumune ka qenë e hapur, e qartë dhe e përgjakshme. Mes të
tjerash, për shembull, kam nderin të jem mik prej vitesh me shkrimtarin dhe
disidentin e shquar rumun Paul Goma (lindur më 1935, me banim në Paris), i mbiquajtur edhe “Sollzhenicini
rumun”, apo “një Xhojs i universit të burgjeve”; diktatura rumune e dëboi nga vendi në vitin 1977, ia hoqi
shtetësinë, e përjashtoi edhe nga Bashkimi i Shkrimtarëve të Rumanisë – dhe ai i rifitoi të drejtat e
ligjshme vetëm pak kohë më parë. Në veprën e tij dhe të disa të tjerëve, me
dëshmi të padiskutueshme e me emra-mbiemra, mund të zbulohet qartë se
ç’mekanizma u përdorën qysh nga rënia e Murit të Berlinit për të sajuar
disidencën e shkrimtarëve të oborrit, për të hedhur dyshime mbi disidencat e
vërteta dhe sidomos për të hapur një betejë të rreme shtypi mes ish-oborrtarëve
e viktimave, me qëllim që, bashkë me famën e merituar të viktimave, të rritej,
ose të mbetej e paprekur fama e ish-oborrtarëve. Janë gjëra që, po u trajtuan me ndershmëri e
përkushtim, jo vetëm do
ta pasurojnë tejmase historinë e letërsisë,
por do t’i sjellin baraspeshën e domosdoshme edhe kritikës letrare.
- Në vëllimin me tregime “Perla”, me të cilin fituat “Pena e
Argjendtë”, gjendet një fjali për këto kohëra kur “mashat e pandehin veten
duar”… kur ka jo pak të aftë që duan të sundojnë marrëzisht mbi letra? A
ekzistojnë në ju gjendje të tilla?
Kjo është një zonë e sunduar nga demagogjia. E po ta shohësh
me sy fëmije, çdo demagogji synon të të marrë shpirtin e pastaj lekun, ose
anasjelltas. Mediokrët dhe
ata të aftë që bëjnë çmos për të ushtruar kontrollin mbi letra, i bashkon
kapërcimi i masës: në mburrje, në praní,
në këshilla a direktiva për gjithçka e ndaj kujtdo, me dyndje prej amatorësh në
fushën e tjetërkujt etj. Kjo ndodh prej shekujsh dhe nuk është ves vetëm ballkanas. Besoj se diku-dikur,
arritjet letrare shkaktojnë një nakatosje të pashëndetshme lëngjesh në
organizëm, boja e shkrimit thahet, ose prishet, dhe që aty nis e ndizet një
etje e frikshme për “më shumë, më gjatë, më fort, prapë dhe pafund”, derisa arritjet
letrare njësohen me tiraninë e tipit politik. Historikisht, tiranët, pas
vdekjes, lenë a zenë pasardhës, ose zhvendosen në qënie që s’ta pret mendja. Hëpërhë duket sikur dalja nga
skena e “kontrolluesve” do të lerë pas një katrahurë të pandreqshme (dhe frika
ndaj saj bën pjesë në mënyrat e kontrollit), por e drejta dhe letërsia e
përkushtuar i presin në kohën e duhur duart që lëvizin mashat. Çdo letërsi
kalon ritmikisht mes gjendjesh të tilla, që ndonjëherë mund të zgjasin edhe
gjysmë shekulli.
- Duket si një nga hapësirat më fatlume ajo me Rumaninë edhe
për letrat shqiptare e sidomos për shkrimtarët e lindur në Pogradec. Është
interesante fenomeni i këtij qyteti që tërheq në lidhje të hershme me Rumaninë,
deri tek ju...
Lidhja ime i detyrohet në radhë të parë tim eti, Kopi
Kyçykut, që nisi studimet në Bukuresht në vitin 1960. Pastaj shija e letërsisë
së Poradecit e të Kutelit, hollësitë nga mërgimet e tyre këtu, treguar nga
gjyshër e të afërm, sepse edhe me Lasgushin, edhe me Mitrushin kemi lidhje
farefisnore. Duhet thënë që, për mua, ka shumë Poradec të
përhershëm në Rumani dhe shumë Rumani të përhershme në Poradec.
- A keni një “prognozë” për letërsinë shqipe, atë që është
përpjekur të dalë nga kufijtë?
Një letërsi e madhe del më lehtë jashtë kufijve kulturorë e
gjuhësorë, sa më natyrshëm ruhet të mos dalë nga kufijtë e vet të brendshëm. “Lehtë”
nuk nënkupton edhe “shpejt”. Libra dhe autorë të veçantë, shumica
mesatarë, dalin ndërkaq me mënyra të tjera, por pa arritur të përfaqësojnë një
letërsi të tërë dhe pa mbetur gjatë në vëmendje. Deri në vitet ’30 e ’40 të shekullit që shkoi, letërsia e
madhe shqipe bëhej jashtë kufijve dhe mundohej natyrshëm të hynte edhe brenda.
Tani letërsia që bëhet brenda kufijve synon me çdo kusht të dalë jashtë. Nuk më
duket se do të ketë arritje të shënuara në rrafshin e mass-medias, - se në
brendësi letërsia shqipe është e nivelit ndërkombëtar, - nëse letërsia e madhe
shqipe që shkruhet edhe sot jashtë kufijve nuk do të zerë vendin e merituar
brenda kufijve. Për fat të mirë, po ndodh.
- Diku ju është bërë një pyetje interesante, që preferojmë
ta përsërisim: Nëse komunizmi nuk do kishte rënë, a mund të përfytyroni
se cila do ishte mundësia juaj si shkrimtar?
Përderisa shkruaja krejt ndryshe nga letërsia që qarkullonte
me a pa detyrim, mund të pohoj se
komunizmi kish rënë me kohë për mua. Bukuritë dhe jeta që bëja në
Pogradec e Tiranë më tundonin heraherës me bindjen se po mbahem mbyllur në një
qeli jo krejt frymëzënëse në vend të tjetërkujt. Gjatë pjesës tjetër të kohës
jetoja në hije, jo keq dhe bukur. Nuk i hyja me tepricë në hapësirën
jetike askujt. Gjërat morën drejt
përmbysjes pasi më arrestuan në Liqenin e Pogradecit, me akuzën se doja të
arratisesha, ndonëse as që bëhej fjalë për arratisje. Mua më mjaftonin arratitë
letrare, mirpo disa ditë më parë kishin thyer kufirin disa “armiq të popullit”
dhe pushtetarët dolën e arrestuan kë gjetën nëpër ujra, për t’u dëshmuar
eprorëve se e kryenin detyrën si duhet. As rrezikun që më vinte nga shkrimet e
para nuk e nuhata menjëherë. Dëshira ime ishte si e çdo fillestari: të bëja letërsi të madhe. Nisa të
kthjellohesha më tej pas shtyrjeve që u bëheshin dy librave të dorëzuar tashmë
(1988) në Shtëpinë Botuese “8 Nëntori” (“Bravat e vjetra” – 4 romane,
dhe “Rrëshqitazi mbi rrathë” – romani “Lumenjtë e Saharasë” dhe
disa proza të shkurtra). Sqarimi i
plotë erdhi pas debateve që kishin ndodhur para se të më
jepej Çmimi Inkurajues në
Konkursin Kombëtar të 45-vjetorit të Çlirimit. Njëri nga anëtarët e jurisë qe
shprehur: “ky (unë)do rrasur brenda, se është i tëri jashtë (normave
të realizmit socialist). Prita ca kohë që të marr vesh nëse jam jashtë e të bie
brenda, apo jam brenda e të mbetem jashtë. Dola brenda, pra mbeta jashtë.
Dorëshkrimi fitues ishte një dramë e titulluar “Triumfi i Proteut” dhe
përmban ca ngjarje që u përmbushën me
një përpikmëri rrënqethëse në fillim të viteve ’90... Nuk di si do të rridhte
fati im pasi mësova se jetojmë nën tiraní, por
pjesën tjetër të vetes, atë me të cilën u njësova më vonë falë mërgimit, nuk
besoj se do ta kisha gjetur. E tillë ishte natyra e regjimit: t’i vriste nga
brenda pjesët me të cilat duhej të njësoheshe jashtë... Mirë është të dëshmoj
edhe se sprova për të hequr dorë nga letërsia më duket më e ashpër sot, kur
s’dihet, siç thotë personazhi im Gined Enkelana, “nëse erdhi liria, apo u
zmadhua burgu”. Kohë pas kohe, si me plan, më janë fanitur e më faniten
njerëz, ndonjëherë miq a kolegë, që më ftojnë tërthorazi, ose me këmbëngulje të
hapur, të merrem me diçka tjetër, se vetëm ashtu mund të zmbraps sulmet e
varfërisë, ose mungesën e luksit, që nuk përputhet me titujt dhe ofiqet e mia.
- Ju keni një dashuri të pamatë për letërsinë rumune; si do
ta përshkruani atë?
Dashuria është vetiu diçka e pamatë, përndryshe do të ishte
smirë e fshehur. Dhe brenda meje është e njëjtë ndaj çdo letërsie të
mirëfilltë, që, përmes zërave të vet të papërsëritshëm, nuk shprehet në vend të
tjetërkujt e as nuk lejon të flasë ndokush në vend të saj. Letërsia rumune ka një
poezi të pazakontë, që nga gjeniu Eminesku e Luçian Blaga e deri tek
Nikita Stanesku, Marin
Soresku e të tjerë. Pasuria e saj është aq befasuese, saqë të detyron ta
shijosh pa u ngutur të endesh nëpër gjykime që do të duhet të bëhen pas 30 a 50
vjetësh. Ka edhe një ngjashmëri tjetër mes poezisë dhe hapësirës kulturore rumune: nuk
shtypin, nuk kufizojnë e as nuk magjepsin në mënyrë të rëndomtë, që të
ndikohesh prej tyre. Mund të flitet për një mikpritje të epërme. Pas 27 vjetësh
në këtë hapësirë, për shembull, është e pamundur të gjesh në librat e mi,
qofshin shqip, qofshin rumanisht, ndonjë ndikim tematik a stilistik, veç atij
të ngjarjeve dhe mençurisë së zonës.
- I keni kushtuar një ese lidhjes së letërsisë me mërgimin
edhe me gjuhët që zgjedh për të ruajtur Kujtesën… Çfarë ka të reflektuar në
këtë “dedikim”?
Nuk di sa e dukshme është për njerëzit e sotëm, por në shtyp
dhe nëpër libra të shumëshitur po zhduket hapësira për fjalën e duhur, për
fjalën e saktë dhe të ndershme. Njëherazi, shtypi e mass-media po zëvendësojnë
Metaforën me gallatën dhe me çnjerëzoren zbavitëse, ose çmeritëse. Këto kanë
bindur gati këdo, aq më
tepër kur s’ka përjetuar gjë në lëkurën e vet, se mund të japë mendime, ose
edhe direktiva për gjithçka, sidomos për çështjet e rënda, siç janë mërgimi, letërsia,
dygjuhësia, liria e shprehjes, vuajtja në emër të një ideali e të tjera. Ështe
një zhvatje përvoje dhe emri,
siç është përdhosje e shumëzim me zero i atyre që vërtet kanë ç’të thonë, dhe
ftohemi ta pranojmë shfarosjen intelektuale me buzën në gaz, ose me kënaqesinë
e errët sikur kjo po i ndodh ndonjë vrasësi a hasmi. Loja që bëhet tani ndaj
Kujtesës po bën dëme jo krejt të
pandreqshme, por shformuese ndërgjegjesh, - dhe çdo brez ka të drejtën e
perëndishme të mos plaket i mashtruar, - sepse është e mbushur me harresë që
hiqet si Kujtesë. Këto mjaftojnë jo vetëm për një ese.
- Në epokën e sotme, - thoni ju në librin
studimor “Trialog”, - që mund të emërtohet edhe e Luftës së shumfishtë
të hormonit kundër neuronit dhe e trupit kundër librit – duket pamje e
zymtë, nëse mund t’ju pyesim se, me këtë, a mendoni që letërsia e ka humbur
synimin dhe forcën për të zgjedhur dhe ruajtur thelbe që meritojnë të mos
harrohen dhe që mësojnë qënien njerëzore?
Më duket se qënia njerëzore
tashmë është bindur për jetë a vdekje se i di të gjitha. Pakësimi i kësaj paditurie apokaliptike, -
se çrrënjosja duket e
pamundur për njerëzit, - besoj se mund të rrallojë luftrat, por sadopak edhe
varfërinë. Se kur shtohet padija mendjemadhe, për fat të keq, shtohet edhe
mishi për top, edhe varfëria.
- Është e huazuar si fjali, që mund t’jua përafrojmë shumë
saktësisht ju: Duke ardhur në Shtëpi, në Evropë… nga Lindja? A mund
të kemi një model përvoje?
Ne jemi lindur, - disa të zgjedhur edhe jetojnë, - në Evropën
e Përhershme, aty ku Lindjen dhe Perëndimin nuk i përçan dot asgjë. Aq më pak
në letërsi.
- Jeni vlerësuar me Çmimin Kombëtar “Penda e Argjendtë” në vitin 2012; sërish më
2015 nga Akademia Kult, por edhe tani; çfarë vlerësoni tek ky çmin, ndoshta nisur
nga skepticizmi kaq i përhapur mbi jetën e brendshme letrare?
Jeta letrare mund të dëshpërojë shumëkënd, po qe se gjendja
e saj gjykohet nga ç’thonë shtypi e mass-media. Akademia Kult më ka lënë mbresa
të thella përmes hijeshisë me të cilën punon, me heshtjen prej njerëzish që
vërtet çmojnë vlerat dhe veprojnë me një përkushtim që rritet natyrshëm, sa më
tepër vështirësohen kushtet shoqërore... Nga ana tjetër, do të ketë gjithmonë çmime të mëdhenj për
shkrimtarë të vegjël e sidomos mesatarë, si dhe çmime të rëndomtë për autorë e
libra të papërsëritshëm. Pakënaqësitë nuk kanë anë e fund në botën e letrave.
Por meriton mirënjohje të thellë dhe të shprehur publikisht qoftë edhe vetëm
fakti që një grup njerëzish, privatë apo zyrtarë, të vetëdijshëm për andrrallat
e qejfmbetjet, mblidhen çdo vit dhe japin me guxim çmime që rrallë mund të
përfliten si të padrejtë. Kësaj here, për shembull, deri në çastin e fundit, nuk
dija cili ishte fituesi. E meqë,
kur po ndiqja nga Bukureshti ceremoninë e ndarjes së çmimeve të Akademisë Kult,
iku zëri (difekt teknik në transmetim), e mësova që kisha fituar duke lexuar në
buzët e prezantueses.
- Në tregimet dhe romanet tuaja, ajo çfarë kanë vërejtur
edhe studiuesit, bie heroi në ndërtimin e romanit. Kupton se heroi i
vërtetë është vetë jeta, me personazhet e saj? Një raport që ndërton me
kujtimet, të shkuarën dhe kujtime të asaj të ardhmeje që s’vjen kurrë… A po
vuajmë nga “e shkuara më e mbrashtë e njeriut”?
Kujdesem që të flas përmes të tjerëve (e pashmangshme në
letërsi), por kurrë në emër të tyre. Ka raste kur jeta e një libri më
zëvendëson krejt – dhe këto janë periudhat e mia më të bukura.
- Rruga drejt botës nuk është vetëm fizikisht, por edhe ajo
e botës së brendshme e njeriut, sipas një përvoje surealiste “Duke kundërshtuar
vetveten nga brenda me anë të vetvetes”, Sartri, Ç’është letërsia?
Më duket se është fjala për një rrugë drejt një bote, të
cilën e ëndërrojmë, por të cilën, me sa ethe e ëndërrojmë, me po aq
kryeneçësi e prishim. E krisim sot dhe ankohemi nesër, kur na mbeten në duar
thërrimet... Zakonisht, pas pyetjes se ç’është letërsia, ka mbetur
vetëm kjo pyetje. Gjithkush i jep përgjigjen e vet dhe nuk bindet nga përgjigja
e askujt tjetër. Kaq liri ka letërsia.
- Ndalemi pak tek romani Home,
ku shkruani: „Pastaj përshëndetjet
reshtën; tanët bluajtën kujtime e mendime, pine fërnet e biseduan derisa
ra një heshtje pusi, një heshtje e bekuar, heshtja kur gruaja lypfoshnjë,
e quante Home Çkena, mirpo doli se nuk paskësh qenë fjala për një grua të
vetme, dhe doli se heshtja paskësh qenë zhurmë, një zhurmë krejt e padëgjuar më
parë”. Me këtë roman ju e ktheni
letërsinë në një banesë shpirtërore, ku jetojnë së bashku shkrimtari,
personazhet dhe lexuesi… Ky i fundit ngre pyetjet: Kush i thotë këto gjëra, unë, ai
apo ne?
Ai që pyet, në heshtje, kur është i
vetmuar si para vdekjes.
- Bashkë me babain tuaj, akademikun Kopi Kyçyku, keni
themeluar dhe drejtoni Revistën “Haemus”. Haemus, emri i parë i
Ballkanit, një vend që ka mbijetuar mbi një mitologji, ku popujt kanë luftuar e
bashkëjetuar me fatet e njëri-tjetrit. Sa e ndjeni këtë, kur tani ndani
jetesën shpirtërore mes dy vendeve?
Revistën ”Haemus” e themeluam në vitin 1998. Ditën e
Flamurit, - kështu ndodhi, - mbushen 20 vjet jetë. Tanimë revista ka një rrugë
të qartë dhe një ndikim jo të pakët në qarqet intelektuale e artistike
shqipfolëse e evropiane. Edhe falë Revistës, por sidomos falë librave në dy
gjuhë, nuk e ndjej më
jetën të ndarë. Lëkurët e një shkrimtari kanë vend për shumë hapësira e gjuhë.
- Pyetje e fundit: jetoni në Rumani, por i pranishëm në
shumë shtëpi botuese dhe me shumë botues. Pse nuk gjeni prehje; është problemi
juaj, botuesit, apo mënyra se si e lidhni këtë me krijimtarinë tuaj?
Po bëj një shaka: prehjen duhet ta zgjedhin ata që s’kanë
(më) gjë për të thënë… E vërteta është se nevojitet një guxim i dyfishtë për të
botuar një libër timin, edhe ngaqë nuk sjell shitje, edhe ngaqë sjell shumë
heshtje. Si dëshmi se kontrolli mbi letërsinë nuk mbahet dot i tëri nga dy-tre njerëz të aftë a të paaftë,
guximin e mësipërm e kanë pasur tashmë jo pak botues, njëri syresh shkrimtar e
studiues i shquar, Arian Leka (Botimet Poeteka), apo botues të sprovuar si Naim
Zoto (Sh. B. Naimi), Afroviti Gusho e Ilir Buzali (D.I.J.A. Poradeci), apo më
të rinjtë, nga Kosova, Feride E. Berisha (Sh. B. PA) e Berat Dakaj (Sh. B.
Armagedoni). U jam mirënjohës parreshtur. Dhe bindem sërish se librat e shkruar
me shpirt dhe pa synime jashtëletrare e gjejnë gjithmonë botuesin.
Bisedoi Violeta Murati
Ex Libris, Tiranë, 30 nëntor 2018